Χίλιες και μία νύχτες
H περίπτωση της Ζέλντα Φιτζέραλντ
Στο έργο του «Ζωή, οδηγίες χρήσεως» ο Ζωρζ Περέκ διατυπώνει την τεχνολογία ενός παιχνιδιού παζλ: παρά τα φαινόμενα, το παζλ δεν είναι ένα μοναχικό παιχνίδι: κάθε κίνηση που κάνει ο παίκτης του παζλ, ο κατασκευαστής του παζλ την έχει κάνει πριν απ’ αυτόν. Κάθε κομμάτι που ο παίκτης το πιάνει και το ξαναπιάνει, που το εξετάζει, που το χαϊδεύει, κάθε συνδυασμός που δοκιμάζει και ξαναδοκιμάζει, κάθε ψηλάφηση, κάθε διαίσθηση, κάθε ελπίδα, κάθε απογοήτευση, έχουν αποφασιστεί, έχουν υπολογιστεί κι έχουν μελετηθεί από τον ίδιο. Κάθε μοιρολατρία προϋπέθετε ένα παρελθόν που μυθολογήθηκε. Μια ιστορία που την ξεκλείδωσαν τα σαγηνευτικά χέρια του μύθου. Όσο έξυπνη κι αν ήταν η κίνηση του παίκτη, στη στοιχειωμένη σκακιέρα το παιχνίδι είναι στημένο. Σαν να έχει η ζωή οδηγίες χρήσεως που αν δεν τηρηθούν κατά γράμμα κάτι θα χαλάσει επικίνδυνα.
Κάποια βιογραφικά σημεία είναι ίσως χρήσιμα όταν σκιαγραφείται μια προσωπικότητα, περιττά όμως όταν η ιστορία κυνηγάει την ουρά της. Είναι περιπτώσεις στις οποίες βιογραφία μπορεί να σημαίνει δύο ημερομηνίες κι ανάμεσά τους πολλές σκιές. Η Ζέλντα Φιτζέραλντ γεννήθηκε στο Μοντγκόμερι της Αλαμπάμα το 1900 – πέθανε το 1948 όταν το ψυχιατρείο στο οποίο νοσηλευόταν έπιασε φωτιά. Το βιογραφικό της κατατεθέν έτσι κι αλλιώς είναι ο γάμος της με τον Francis Scot Fitzgerald. Σαν ένα εμπόδιο που πρέπει κανείς να υπερβεί για να την προσεγγίσει, όλα τα διηγήματα που έγραψε η Ζέλντα υπογράφτηκαν και από τον Scot. Η υπογραφή του ήταν απαράβατος όρος στη δημοσίευσή τους. Μερικές μάλιστα φορές, εν είδει εκβιασμού, υπέγραφε μόνο αυτός, προκειμένου να πληρωθεί ακριβότερα ένα αφήγημα. Με μια χρονική αλλά όχι νοηματική ακροβασία, ένα σχόλιο του Μπαρτ για το περιοδικό Elle υπογραμμίζει εύστροφα περίπου τα εξής: «διαβάζουμε στις αγγελίες του περιοδικού Elle: η jacqueline lenoir (ένα μυθιστόρημα, δύο παιδιά). Τι σημαίνει αυτό; Ο συγγραφέας είναι καλλιτέχνης. Του αναγνωρίζεται το δικαίωμα να ζει κάπως μποέμικα. Προσοχή όμως: οι γυναίκες δεν πρέπει να πιστεύουν πως μπορούν να επωφελούνται από τη σύμβαση αυτή χωρίς πρώτα να είναι υποταγμένες στον αιώνιο νόμο της θηλυκότητας. Οι γυναίκες ήρθαν στον κόσμο για να κάνουν παιδιά. Μπορούν να γράφουν όσο θέλουν, φτάνει η βιβλική τους μοίρα να μη διαταράσσεται από το δικαίωμα που τους παραχωρείται. Απευθυνόμενο στις γυναίκες το περιοδικό Elle λέει: είστε αντάξιες των ανδρών. Απευθυνόμενο στους άνδρες: η γυναίκα σας θα είναι πάντα γυναίκα.»
Η πραγματικότητα ( για να μη συγχέουμε την ιστορία με τα φαντάσματά της ) είναι αντεστραμμένη. Ο ίδιος ο Scot χρησιμοποιούσε αποσπάσματα από το ημερολόγιό της για να συμπληρώσει το δικό του έργο. Κι αυτό δεν το υπογραμμίζουμε επειδή παραβιάζει όρους περί πνευματικής ιδιοκτησίας, φυσικά. Δεν θα το κάναμε ζήτημα αν η Ζέλντα πουλούσε τα πνευματικά της υπάρχοντα σε φτωχούς συγγραφείς. Το πρόβλημα βρίσκεται στο σημείο που μία ταυτότητα συγκροτείται σε βάρος μίας άλλης, η οποία με τη σειρά της δεν έχει αέρα να αναπνεύσει. Συνθήκη καταστροφική που δεν περιορίζεται στα όρια της ιδιωτικής τους σχέσης, που ενδέχεται να μην περιελάμβανε την αδικία, αλλά εξωτερικευόταν σε συνθήκες κοινωνικές που δεν επέτρεπαν την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας. Αντίθετα και πιο επιθετικά υπαγόρευε την καταστολή των δυνατοτήτων απ’ τη στιγμή που αυτές δεν αφομοιώνονταν κοινωνικά. Ο Hemingway περιέγραφε την Ζέλντα σαν την τρελή σύζυγο που από τη ζήλεια της υπονόμευε το ταλέντο του Σκοτ. Αυτός είναι και ο τρόπος με τον οποίο έχει σκιαγραφηθεί ως χαρακτήρας στο έργο του. Πέρα από τα προσωπικά τους μίση, ενώ το γεγονός είναι πως η Ζέλντα ήταν πολυγραφότατη σε σύγκριση με την αγραφία που κατά διαστήματα καταλάμβανε τον Σκοτ και η οποία σχετιζόταν με το πάθος του για το ποτό, ο οικογενειακός τους φίλος Hemingway (και τον χρησιμοποιούμε εν προκειμένω γιατί συμπυκνώνει τις αντιλήψεις τής τότε αστικής διανόησης, όχι επειδή μας ενδιαφέρει ως πρόσωπο) δεν είχε άλλους κώδικες να προσλάβει τον δυναμισμό μιας γυναίκας που διεκδικούσε το ελεύθερο ξετύλιγμα της προσωπικότητάς της. Η Ζέλντα ασφυκτιούσε συχνά στο φαλλοκρατικό καθεστώς του σπιτιού του διάσημου συγγραφέα και διατύπωνε ρητά τη δυσαρέσκειά της. Στο έργο της (στο οποίο εν πολλοίς αξιοποιεί το αυτοβιογραφικό υλικό της) έχει αποτυπωθεί πλάγια ή άμεσα και η ασφυξία και η καταδίκη αυτής. Ψήγματα (όπως τιτλοφορείται συλλογή διηγημάτων της) μιας ζωής μάλλον μεγαλοαστικής, κορίτσια δυναμικά, προικισμένα, άστατα, κέντρο και περιθώριο των τρελών χρόνων και της τζαζ, των δείπνων, των δεξιώσεων, των καταχρήσεων και πειραματισμών με συμπεριφορά εξεζητημένη, επιδεικτική, εκκεντρική. Μέσα απ’ αυτό το περιβάλλον που συνδύαζε εκρηκτικά γνώση και απόγνωση, έρωτα και βία, προέκυψε και η Ζέλντα και το έργο της. Αλλά εδώ δεν πρόκειται να κάνουμε κανενός είδους φιλολογίζουσα κριτική· θα αξιοποιήσουμε τα στοιχεία εκείνα που καταφάσκουν στην υπόθεση εργασίας μας. Και η μεγαλύτερη κατάφαση σ’ αυτήν είναι ο θάνατος της Ζέλντα. Τα χρόνια μετά το 1930 η Ζέλντα νοσηλεύτηκε σε διάφορα ψυχιατρεία. Οι κύκλοι της στα σπίτια των τρελών τελείωσαν το 1948, όταν το ψυχιατρείο στο οποίο νοσηλευόταν έπιασε φωτιά, παρακολουθώντας τέλεια την κατάληξη κοινών πεπρωμένων. Της Βίβιαν Έλιοτ, της Καμίλ Κλωντέλ…
Οι κατηγορίες γυναίκα/ ευαισθησία/ καλλιτέχνιδα/ τρέλα που βρίσκονται σε μία συνέχεια η μία με την άλλη φτιάχνουν ένα στερεοτυπικό σύστημα που ανταποκρίνεται σε θετικά ή αρνητικά πρόσημα εξ ορισμού και επαναλαμβάνεται με σχετική επιμονή μέσα στο χρόνο σαν να μη μεσολαβεί τίποτα ανάμεσα στις κάθετες γραμμές. Αυτό που ενδιαφέρει δεν είναι να αποκαταστήσουμε την ιστορική τους σημασία (η οποία ίσως εν πολλοίς και να έχει αποκατασταθεί, επιφυλασσόμαστε) ούτε να δημιουργήσουμε νέα πρότυπα ή αντιπρότυπα σε φεμινιστοκάπως εκκολαπτόμενες καλλιτέχνιδες. Σε εποχές που ο κοινωνικός έλεγχος και η κοινωνική καταδίκη λειτουργούσαν αυτόματα, 3-4 ιδιότητες όπως οι παραπάνω αρκούσαν για να ενεργοποιηθούν οι μηχανισμοί τους. Μπορεί η μεταμοντέρνα συνθήκη να είναι πιο σύνθετη και οι ρόλοι να κονιορτοποιούνται για να υποστασιοποιηθούν ανά πάσα στιγμή, όπως στα μυθιστορήματα που οι ήρωες εμφανίζονται με άλλες ιδιότητες σε κάθε κεφάλαιο. Αλλά από τη μια δεν είναι πάντα γόνιμο το κοινωνικό έδαφος (όσο το ακαδημαϊκό, για παράδειγμα) για τόσο προωθημένες καταστάσεις, από την άλλη το γεγονός ότι οι ρόλοι λειτουργούν ως διάττοντες αστέρες δεν σημαίνει επ’ ουδενί ότι έχουν σπάσει, όπως η επισφαλής εργασία δεν έχει καταργήσει τον εκβιασμό της μισθωτής σκλαβιάς. Τα κοινωνικά στερεότυπα και οι μηχανισμοί κατασκευής τους έχουν μετασχηματιστεί, αλλά κάθε φορά διαφορετικά υλικά παγιώνονται στην ίδια δομή. Και σημασία τελικά έχει αυτή η παγίωση. Γιατί, για να επιβιώνει το υπάρχον χρειάζεται να οριοθετεί τον εαυτό του. Όσο διαφορετικό κι αν είναι το κέντρο από το περιθώριο, το ένα υπάρχει για να ορίζει το άλλο. Το υποκείμενο που εξορίζεται δεν είναι το ίδιο, αλλά υπάρχει εξορία. Οι διαδρομές της έχουν χαρτογραφηθεί και πρέπει να τις διαβάσουμε γιατί πάντα θα υπάρχουν. Γιατί κάθε κοινωνία καταδικάζει το διαφορετικό, εφευρίσκει Εσταυρωμένους που πρέπει να σωθούν, όπως «ο Κρόνος καταπίνει τα παιδιά του». Αυτές οι ιστορίες μας λένε απλά πως οι διαχωρισμοί σημαίνουν θάνατο κι όποτε λέμε: ο Άλλος είμαι εγώ, κοιτάζουμε στο μέλλον.
