Το να είμαστε νομάδες είναι επιλογή, το να εργαζόμαστε επισφαλώς είναι βία

Επισφαλής Ζωή και Νέα Ευρωπαϊκή Ταυτότητα

Ψάχνοντας στο κυβερνοχώρο για να βρούμε στοιχεία για κινήσεις και κινητοποιήσεις που έχουν ως κεντρικό άξονά τους την ελαστική εργασία, ανακαλύψαμε σε ένα ιταλικό δικτυακό τόπο την παρούσα συνέντευξη και την μεταφράσαμε. Το ενδιαφέρον μας να στραφούμε και πάλι προς το ανταγωνιστικό κίνημα της γείτονος δεν είναι τυχαίο. Για ακόμη μια φορά βλέπουμε μαζικές κινητοποιιήσεις οι οποίες χρησιμοποιούνε νέες ορολογίες (επισφαλής εργασία, άυλοι εργαζόμενοι, βιοσυνδικάτα κτλ.) και προσπαθούν να επανορίσουν μέσα τους νέες υποκειμενικότητες. Η αλήθεια είναι πως σε ελάχιστα πλέον μέρη του κόσμου γίνεται μια τόσο συνεπής προσπάθεια σύνδεσης μιας θεωρίας με πρακτικές αντίστασης και δράσης, τουλάχιστον αυτό φαίνεται από την εξ αποστάσεως παρατήρηση. Το περιεχόμενο και οι απόψεις που παρουσιάζονται έχουν ενδιαφέρον για μας στο βαθμό που ξεκαθαρίζουν κάποια πράγματα για τις κινήσεις και τους τρόπους οργάνωσης των αυτοαποκαλούμενων «πρεκάριων», των εργαζομένων δηλαδή σε ελαστικές μορφές εργασίας. Πολλά πράγματα που αναφέρονται στην συνέντευξη σε σχέση με τους τρόπους κινητοποίησης και διαχείρισης της ενημέρωσης, στην εδώ πραγματικότητα και τις αντιλήψεις που έχει διαμορφώσει ο εδώ ανταγωνιστικός χώρος, φαίνονται εξωφρενικά ή τέλος πάντων μας χωρίζει μια άβυσσος. Στην αναγκαιότητα να υπάρξει μαζική δράση φαίνεται πως η κριτική στα μέσα έχει υποσκελιστεί πλήρως. Παρ’ όλ’ αυτά δεν μπορούμε να παραγνωρίσουμε πως το ιταλικό ανταγωνιστικό κίνημα έχει διαφορετικές καταβολές και αναφορές οι οποίες, τουλάχιστον, δείχνουν να σκέφτονται για τον εαυτό τους, να προσπαθούν συνεχώς να επεξεργάζονται και να πειραματίζονται σε νέα πεδία που βασίζονται στα νέα δεδομένα τόσο στην εργασία όσο και σε όλα τα πεδία της ανθρώπινης δραστηριότητας μέσα στον καπιταλισμό. Λόγω του μεγέθους της συνέντευξης κρατήσαμε εκείνα τα σημεία που θεωρούμε ότι συμπυκνώνουν κάπως καλύτερα τις θέσεις του Alex Foti. Το αρχικό κείμενο βρίσκεται στο http://info.interactivist.net/

Η συζήτηση αυτή έγινε τον Ιούλιο του 2004 στην κατάληψη Mill στο Άμστερνταμ. Οι Merijn Oudenampsen και Gavin Sullivan από το περιοδικό Greenpepper μίλησαν με τον Alex Foti από το Μιλάνο, παλιότερα μέλος του συνδικάτου ελαστικής απασχόλησης ChainWorkers (www.chainworkers.org), για την επισφαλή ζωή (precarity), τις εργασιακές συγκρούσεις και την εξάπλωση νέων ανατρεπτικών μορφών συνδικαλιστικής συλλογικής δράσης σε όλη τη Νευρώπη (Neuropa).

GreenPepper (εφεξής Ε.): Alex, μπορείς να παρουσιάσεις τον εαυτό σου και τους Chainworkers;

Alex Foti (Α): Δραστηριοποιούμαι στο χώρο των συνδικάτων και των media (media activist), είμαι από το Μιλάνο της Ιταλίας και συμμετείχα στους ChainWorkers από το ξεκίνημά τους το 1999-2000. Η πιο αξιοσημείωτη δράση μας αφορά τη διαδήλωση της Πρωτομαγιάς – που φέτος έγινε για τέταρτη χρονιά, φέρνοντας στους δρόμους γύρω στους 100.000 προσωρινά και μερικά απασχολούμενους, εργαζόμενους ελεύθερης απασχόλησης και άλλους άτυπα εργαζόμενους, σε μια χαρούμενη (αλλά οργισμένη) έκφραση διαφωνίας σχετικά με τις υποβαθμισμένες συνθήκες εργασίας και ζωής. Φέτος η διαδήλωση της Πρωτομαγιάς έγινε διαμέσου των εμπορικών αρτηριών του Μιλάνου. Στην πραγματικότητα, μέσα στην πόλη δεν άνοιξε καμία μεγάλη αλυσίδα και κανένα πολυκατάστημα λιανικής πώλησης – είτε επειδή φοβήθηκαν από την καμπάνια που είχαμε κάνει τους μήνες πριν την Πρωτομαγιά είτε εξαιτίας των πικετοφοριών που 2000-3000 άνθρωποι έκαναν το πρωί πριν από την έναρξη της διαδήλωσης. Φέτος, η διαδήλωση ήταν και Ευρωπαϊκή, καθώς έγινε ταυτόχρονα με αδερφές και αδερφούς στην Βαρκελώνη, και οργανώθηκε με συνελεύσεις που έγιναν στο Μιλάνο, τη Βαρκελώνη, τη Ρώμη και (κυρίως) το Παρίσι – με τη συμμετοχή των Intermittents: των προσωρινών φροντιστών και ηθοποιών που πρόσφατα μπλόκαραν το κινηματογραφικό φεστιβάλ των Καννών.

E: Οργανώνεστε γύρω από το ζήτημα της επισφαλούς κατάστασης. Αλλά εδώ στην Ολλανδία μάλλον αγνοούμε αυτή την έννοια. Η ιδέα της επισφαλούς απασχόλησης, δηλαδή των επικίνδυνων συνθηκών εργασίας, είναι κάπως ευρύτερα διαδεδομένη, αλλά η ιδέα της επισφαλούς ζωής δεν έχει φτάσει ακόμη στη Βόρεια Ευρώπη. Μπορείς να εξηγήσεις τι εννοείτε με τον όρο επισφαλής ζωή;

Α: Στη ριζοσπαστική αριστερά υπάρχουν σήμερα δύο κυρίως ερμηνείες του όρου. Μία είναι η υπαρξιακή επισφαλής κατάσταση. Που σημαίνει ότι η ζωή είναι επισφαλής σε καιρούς διεθνοποιημένου πολέμου, είτε το σώμα σου είναι εκτεθειμένο σε βομβαρδισμούς και στρατιωτικές συγκρούσεις είτε είσαι κρατούμενος του οποίου το habeas corpus παραβιάζεται στο Άμπου Γκράιμπ ή σε κάποια άλλη δυτική φυλακή. Όπου υπάρχει ολοκληρωτική κυριαρχία εκεί υπάρχει και υπαρξιακά επισφαλής ζωή.

Αλλά η επισφαλής ζωή είναι επίσης η συνθήκη όπου είναι αδύνατο να προβλέψουμε το μέλλον μας, έστω και σε κάποιο βαθμό, και με βάση αυτή την πρόβλεψη να δημιουργήσουμε κοινωνικές σχέσεις και συναισθήματα αγάπης. Η διάχυση της περιοδικής απασχόλησης και οι επιθέσεις στο κράτος πρόνοιας έχουν οδηγήσει στην ευρύτατη αύξηση της υπαρξιακής επισφαλούς κατάστασης σ’ όλη την Ευρώπη – επηρεάζοντας ολοένα και περισσότερους ανθρώπους ακόμα και σε πλούσιες χώρες όπως η Ολλανδία. Αυτό φαίνεται καθαρά από την απίστευτη άνοδο της χρήσης ψυχοφαρμάκων και αντικαταθλιπτικών. Οι ώρες εργασίας έχουν αυξηθεί παντού – στην Ευρώπη, στις ΗΠΑ, στην Ιαπωνία. Είναι αξιοσημείωτο ότι στην Ευρώπη ο εργάσιμος χρόνος έχει αυξηθεί. Εργασία την Κυριακή, το Σάββατο, απίστευτες ώρες και νυχτερινές βάρδιες –κάτι που παλιότερα αφορούσε μόνο ένα μικρό ποσοστό εργαζομένων– έχει τώρα διευρυνθεί και αυξηθεί. Αυτή είναι η επισφαλής ζωή: το να μην μπορείς να προγραμματίσεις το χρόνο σου, να είσαι πάντα έτοιμος να ανταποκριθείς σε μια τηλεφωνική κλήση, να καθορίζεται η ζωή σου και ο χρόνος σου από εξωτερικές δυνάμεις. Και φυσικά, αν δεν έχεις κανονική σύμβαση εργασίας δεν έχεις και πλήρη δικαιώματα του πολίτη στην κοινωνία. Αυτό είναι το αντικείμενο της Πρωτομαγιάς: η απαίτηση κοινωνικών δικαιωμάτων για ένα αναδυόμενο υποκείμενο που είναι ουσιαστικό για τη νεοφιλελεύθερη διάρθρωση της παραγωγής. Η νεοφιλελεύθερη παραγωγή είναι μεταβιομηχανική – στηρίζεται στις υπηρεσίες, τις πληροφορίες και τη γνώση, και εμείς θέλουμε να μπούμε σ’ αυτό, γιατί βρίσκεται στην καρδιά της διαδικασίας συσσώρευσης που συμβαίνει τώρα στην Ευρώπη και σ’ όλες τις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες. Παντού όπου υπάρχουν νεοφιλελεύθερες αλυσίδες παραγωγής, και στις πέντε ηπείρους, η ζωή θα γίνει επισφαλής – μια κατάσταση περιφερειακή από την άποψη των δικαιωμάτων, αλλά κεντρική από την άποψη του οικονομικού δικτύου της δημιουργικής αξίας που παράγεται.

Επικεντρωνόμαστε σε δύο κατηγορίες εργαζομένων: τους Chainworkers (αυτούς δηλαδή που εργάζονται σε εμπορικά κέντρα, πολυκαταστήματα, σουπερμάρκετ και στις μυριάδες εργασίες μεταφορών, διανομών και πωλήσεων στις μητροπόλεις), και αυτούς που ονομάζουμε Brainworkers (τους πνευματικά εργαζόμενους, αυτούς που χρησιμοποιούν τη γνώση τους, τους προγραμματιστές, τους εργαζόμενους ελεύθερης απασχόλησης που έχουν ιδιαίτερη αξία στην αγορά εργασίας αλλά δεν έχουν ακόμα συλλογική δύναμη, δεν αποτελούν ένα υποκείμενο με κοινωνικά δικαιώματα – που σημαίνει ότι μπορεί να έχουν μισθούς ανώτερους του βασικού αλλά αν χάσουν τη δουλειά τους πέφτουν στη φτώχεια). Οι Chainworkers, από την άλλη, βρίσκονται πάντοτε στα όρια του κοινωνικού αποκλεισμού. Είναι ανοργάνωτοι σε συλλογικό επίπεδο, αλλά θα μπορούσαν να οργανωθούν. Αυτό που προσπαθούμε εμείς είναι να αναπτύξουμε την αλληλεγγύη. Εδώ “μπαίνει” και η δράση στο πεδίο των media – για την υποστήριξη απεργιών, διαδηλώσεων, σαμποτάζ, μποϋκοτάζ συμπαράστασης στους ταιυλοροποιημένους προλεταριοποιημένους εργαζόμενους στις υπηρεσίες, και συγχρόνως για την κινητοποίηση των πανεπιστημιακών ερευνητών, των καθηγητών, των εργαζόμενων στις βιομηχανίες της πληροφορικής και στους προηγμένους τομείς των υπηρεσιών.

Ε: Η βασική ιδέα της επισφαλούς ζωής είναι λοιπόν αυτή η συνεχής έλλειψη ασφάλειας. Η επισφαλής ζωή καθορίζεται όμως μόνον αρνητικά – ως μια κατάσταση που σημαδεύεται από την έλλειψη διά βίου εργασίας;

Α: Ακριβώς. Η υπαρξιακή επισφαλής κατάσταση προκαλεί το ενδιαφέρον επειδή βιώνεται απ’ όλους μας – σωματικά και πνευματικά· θεωρούμε όμως ότι η επισφαλής κατάσταση έχει περισσότερο να κάνει με τη θέση στην αγορά εργασίας. Είναι ένα μετα-ταξικό ζήτημα, αν θέλετε. Παλιότερα, ας πούμε, διακρίναμε σ’ αυτή την κοινωνία τους βιομηχανικούς εργάτες και τους υπάλληλους γραφείων. Τώρα βλέπουμε μια μετάβαση σε μια πιο ασταθή κοινωνική συγκρότηση που βασίζεται στην εργασία στους τομείς των υπηρεσιών και της γνώσης. Με τους παλιούς ταξικούς όρους, αυτή η τάξη υπάρχει καθ’ εαυτή αλλά όχι ακόμα δι’ εαυτή. Που σημαίνει ότι παρότι έχει έναν ξεκάθαρο ρόλο στην κοινωνική παραγωγή, δεν έχει ακόμα τρόπο έκφρασης των συλλογικών της αναγκών – ανάγκες κοινωνικής συνάθροισης, πρόσβασης σε μια στοιχειώδη κοινωνικότητα, στέγασης, πρόσβασης στη γνώση, σε ανοιχτές μορφές οργάνωσης, συνδικαλιστικά και διαπραγματευτικά δικαιώματα. Έχουμε διαπιστώσει ότι οι δημιουργικά εργαζόμενοι δεν θεωρούν πλέον τον εαυτό τους ως εργάτες. Η αντιστροφή του ρεύματος της νέας οικονομίας αποκάλυψε ότι ήταν μύθος ότι οι ταλαντούχοι άνθρωποι δεν θα κινδύνευαν ποτέ από τις διακυμάνσεις της αγοράς.

Πρέπει να επικεντρωθούμε στον αγώνα ενάντια στον αποκλεισμό και την ανισότητα, και να δημιουργήσουμε μια νέα ριζοσπαστική υποκειμενικότητα και ταυτότητα μέσα σ’ αυτές τις διαδικασίες δημιουργικής παραγωγής και διανομής όπου οι κοινωνικές σχέσεις και οι διασυνοριακές ανταλλαγές είναι ζωτικής σημασίας. Πρέπει ειδικά να επικεντρωθούμε στους όρους της πολιτικής μας συγκρότησης όπου θέλουμε να βασίσουμε τα κοινωνικά μας αιτήματα και τις κινητοποιήσεις μας. Πιστεύουμε ότι στην Ευρώπη, στη σημερινή συγκυρία της παγκόσμιας κρίσης του νεοφιλελευθερισμού, υπάρχει χώρος για πανευρωπαϊκή ριζοσπαστική οργάνωση. Η Ευρωπαϊκή Πρωτομαγιά είναι ένα πρώτο βήμα σ’ αυτή τη διαδικασία. Οι αγώνες των μεταναστών είναι ένα ακόμη παράδειγμα αγώνων που συναρθρώνονται σ’ ένα ευρύτερο πλαίσιο. Τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα καθορίζονται αυτή τη στιγμή, και εμείς θέλουμε να συμπεριληφθούν βασικά δικαιώματα για τους πρόσκαιρα και μερικά απασχολούμενους και τους μετανάστες εργαζόμενους σ’ ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο.

E: Το κλασικό εργατικό κίνημα κινητοποιείται επίσης για παρόμοια ζητήματα: πλήρη απασχόληση, εργατικά δικαιώματα, κοινωνικές υπηρεσίες, κοινωνικό αποκλεισμό και προσωρινή εργασία. Τι είναι αυτό που ξεχωρίζει τις δικές σας πολιτικές επιλογές (ή τη ριζοσπαστική δράση γύρω από την επισφαλή ζωή) από τις παραδοσιακές;

Α: Πλήρης απασχόληση υπάρχει ήδη. Όλοι και όλες δουλεύουν το 100% του χρόνου – είτε όταν δουλεύουν είτε όταν καταναλώνουν, όταν προβάλλουν σήματα και σύμβολα, σωματικά σήματα, οπτικά σήματα, επιλογές. Το γεγονός ότι φοράς ένα συγκεκριμένο ζευγάρι αθλητικών παπουτσιών, ή ότι γράφεις μια σύνθεση, ένα e-mail, μια παντομίμα που γίνεται διαφήμιση. Και φυσικά τη μέρα παράγεις σε καθεστώς μισθωτής εργασίας. Τα προσωπικά σου δεδομένα είναι κεφάλαιο για την έρευνα αγοράς. Τα βιομετρικά σου δεδομένα είναι κεφάλαιο για εταιρείες βιοτεχνολογίας. Είμαστε στο 100% του χρόνου μέρος της (ανα)παραγωγής του κεφαλαίου. Μ’ αυτή την έννοια, η πλήρης απασχόληση έχει ήδη ξεπεραστεί, με αρνητικό τρόπο. Αυτό που εννοώ είναι ότι πρέπει να βρούμε τρόπους κοινωνικής έκφρασης κι αντιπροσώπευσης που να είναι διαφορετικοί από τους σοσιαλδημοκράτες και τα εργατικά κόμματα. Γιατί αν στο Σηάτλ σημειώθηκε πραγματικά μια μετάβαση σε ένα νέο είδος πολιτικής –μια συμμετοχική πολιτική, μια βιοπολιτική αν θέλετε, όπου εκείνη η παλιά διάκριση μεταξύ πολιτικής δουλειάς, συνδικαλιστικής δουλειάς και πολιτισμικής δουλειάς έχει πάψει να ισχύει– τότε αυτός ο παλιός κόσμος δεν υπάρχει πια.

Πιστεύω ότι το μέλλον βρίσκεται στην ανάπτυξη μορφών αυτοδιαχείρισης των συγκρούσεων, που θα ομοσπονδιοποιούνται πέρα από σύνορα και θα αγκαλιάζουν ευρύτερους πολιτικούς χώρους – από το περιφερειακό επίπεδο μέχρι το διηπειρωτικό. Σαν ένας ανεξάρτητος τρόπος έκφρασης πολιτικών και κοινωνικών αιτημάτων –στις πολιτικές μορφές της συνεργασίας με υπάρχοντα ριζοσπαστικά κόμματα, συνδικάτα και ενώσεις– αλλά από την άλλη σαν μια αυτόνομη δύναμη. Οι ριζοσπαστικές οργανώσεις είναι πολύ βαλτωμένες και οπισθοδρομικές για να κατανοήσουν ποιες είναι οι κινητοποιήσεις που ζητάει η κοινωνία από μας. Στη Γαλλία, την Ισπανία και τη Γερμανία βλέπουμε ανθρώπους να διαμαρτύρονται μαζικά ενάντια στις περικοπές της πρόνοιας και στον ευρωπαϊκό μονεταρισμό (αυτό το εντελώς δεξιό δημιούργημα των τραπεζών που κρατάει τα κοινωνικά επιδόματα χαμηλά και τα επιτόκια ψηλά).

Όλη αυτή η δραστηριότητα χρειάζεται μια νέα μορφή οργάνωσης. Προσωπικά πιστεύω ότι η Αναρχική Οικολογία (Anarcho-Green) είναι το μήνυμα και ο προορισμός μας. Νομίζω ότι τώρα που ο Ψυχρός Πόλεμος έχει επίσημα τελειώσει στην ευρωπαϊκή ήπειρο, μπορούμε να αναμείξουμε τον ελευθεριακό, τον αντιρατσιστικό και τον διαφυλετικό (transgender) κοινωνικό ακτιβισμό για να δημιουργήσουμε καινούριες ριζοσπαστικές ταυτότητες που να μπορούν να ενώσουν τους Ανατολικοευρωπαίους και τους Δυτικοευρωπαίους αδερφούς και αδερφές σε ένα καινούριο πολιτικό εγχείρημα, ικανό να αντιμετωπίσει τον φασίστα Μπους. Θεωρώ ότι αυτό είναι το καθήκον μας σήμερα μπροστά στην ένταση των κοινωνικών συγκρούσεων. Υπάρχουν, φυσικά, κι άλλες δυνατότητες: το ειρηνιστικό κίνημα, το κίνημα για ανοιχτό κι ελεύθερο λογισμικό (open source), το κίνημα για μια εναλλακτική, παγκόσμια, πιο δίκαιη αγορά κλπ. Αλλά πρέπει να αναρωτηθούμε πάνω στο ζήτημα της εξουσίας και των θεσμικών μορφών της. Αυτό είναι ζωτικό σ’ αυτό το στάδιο.

E: Ένα από τα πράγματα που παρατήρησα στις προκηρύξεις που κυκλοφορούσαν στη διάρκεια της Ευρωπρωτομαγιάς φέτος ήταν οι νέες λέξεις που δεν γνωρίζουμε στη Βόρεια Ευρώπη – όπως η ελαστική ασφάλιση (flexicurity). Μπορείς να εξηγήσεις τι εννοείτε με τον όρο ελαστική ασφάλιση και πώς συμβαδίζει με την επισφαλή ζωή;

Α: Ναι. Στην πραγματικότητα, κατά μία έννοια η ελαστική ασφάλιση σημαίνει ότι δεν επιθυμούμε να γυρίσουμε στην «διά βίου απασχόληση» – στο σύστημα της προηγούμενης γενιάς. Αποδεχόμαστε την ελαστικότητα που είναι εγγενής σε έναν τρόπο παραγωγής που βασίζεται στους Η/Υ, αλλά θέλουμε να απαλλαγούμε από την επισφαλή κατάσταση που υπονοείται σ’ αυτή την εξαναγκαστική (Φαουστική) συναλλαγή. Στην Ολλανδία, η ελαστική ασφάλιση είναι πραγματικότητα – καθώς στην Ολλανδία, διά νόμου, δεν υπάρχει διάκριση μεταξύ ενός εργαζόμενου μερικής απασχόλησης και ενός πλήρους, όσον αφορά το ωρομίσθιο. Θα ήταν λοιπόν καλό αν μπορούσαμε να επεκτείνουμε αυτή την αρχή, που είναι ένα ελάχιστο κοινωνικό αίτημα, σε όλη την Ε.Ε. Το γεγονός ότι οι μερικά απασχολούμενοι δεν μπορούν να οργανωθούν επειδή υπάρχει το ενδεχόμενο να απολυθούν, αποτελεί στην πραγματικότητα μια άδικη διάκριση σε βάρος τους τόσο σε μισθολογικό όσο και σε συνδικαλιστικό επίπεδο. Θα μπορούσαμε επίσης να στηρίξουμε σ’ αυτή την απαίτηση τη διεκδίκηση ενός ευρωπαϊκού ελάχιστου μισθού, 10 ευρώ την ώρα, σ’ όλη την Ε.Ε. Αυτές είναι οι βάσεις, τα υλικά με τα οποία μπορούμε να οικοδομήσουμε μια περισσότερο προηγμένη, αλληλέγγυα, λιγότερο δαρβινιστική κοινωνία – που θα μπορούσε να γίνει το «ευρωπαϊκό μοντέλο», σε αντιπαράθεση με το νεοφιλελεύθερο μοντέλο ή το κινέζικο ή το εθνικιστικό καπιταλιστικό μοντέλο. Γάμησέ τα όλα αυτά! Δεν διάλεξα εγώ την επισφαλή ζωή σαν το μέλλον μου. Αλλά πιστεύω ότι από αυτή την κατάσταση η γενιά μας –η μετά τον Ψυχρό Πόλεμο γενιά– μπορεί να παλέψει για μια κοινωνικά προοδευτική αλλαγή. Στην Ισπανία ήδη συμβαίνει. Στην Αγγλία θα συμβεί. Στην Ιταλία θα συμβεί. Μια αλλαγή που προϋποθέτει μια νέα ριζοσπαστική αριστερά. Ακριβώς όπως οι δεκαετίες του ’30 και του ’40 ήταν εποχές κοινωνικού πειραματισμού για νέες ριζοσπαστικές ταυτότητες, τώρα είναι ο καιρός να εφεύρουμε νέες μορφές πολιτισμικού φαντασιακού. Να φανταστούμε με νέο τρόπο τις συγκρούσεις, τις διαδηλώσεις, τον κοινωνικό ακτιβισμό. Φυσικά, τα media που αναπτύσσεις είναι ουσιαστικά σ’ αυτή τη διαδικασία.

Ε: Η επισφαλής ζωή ως όρος που περιγράφει την ύπαρξη μιας κατακερματισμένης εργατικής δύναμης στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές οικονομίες φαίνεται πολύ χρήσιμος και αναμφισβήτητα έχει χρησιμοποιηθεί αληθινά αποτελεσματικά στα γεγονότα της Ευρωπαϊκής Πρωτομαγιάς φέτος, όπου όπως ανέφερες υπήρχαν δεκάδες, ή μάλλον εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι που διαδήλωναν σχετικά με το θέμα της επισφαλούς ζωής. Αλλά επίσης ανέφερες ότι υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τύποι εργαζομένων που “στεγάζονται” κάτω από αυτόν τον όρο – από μη-αναγνωρισμένους μετανάστες και γυναίκες εργάτριες μέχρι δημιουργικά εργαζόμενους στις βιομηχανίες των media και του design. Πόσο χρήσιμη και αποτελεσματική θεωρείς ότι είναι η ιδέα της επισφαλούς ζωής στη σύνδεση ανθρώπων που έχουν τόσο διαφορετικά εισοδήματα; Η επισφαλής ζωή μοιάζει να είναι διαφορετική από τη διάκριση σε χειρώνακτες και πνευματικά εργαζόμενους. Φαίνεται να συνενώνει πολλούς διαφορετικούς τύπους ανθρώπων από πολύ διαφορετικές κοινωνικές βαθμίδες. Θεωρείς ότι κάτι τέτοιο περιορίζει τη χρησιμότητα αυτής της έννοιας στη δημιουργία και οργάνωση αυτής της νέας ριζοσπαστικής υποκειμενικότητας;

Α: Είναι μια βασική αντίρρηση και θέλω να απαντήσω με ένα σύγχρονο παράδειγμα, όπως ο αγώνας των intermittents στη Γαλλία που ξεκίνησε σχεδόν ένα χρόνο πριν. Αυτό που συνέβη ήταν ότι υπήρξε μια μεταρρύθμιση στο σύστημα κοινωνικών παροχών για τους ανέργους που απέκλεισε χιλιάδες ανθρώπους από άδειες μητρότητας και άλλες δεσμεύσεις που αφορούσαν την απασχόληση, ειδικά κατά τη διάρκεια του χειμώνα όταν τα καλλιτεχνικά και πολιτιστικά φεστιβάλ υπολειτουργούν. Αυτό που συνέβη ήταν ότι αυτοί οι άνθρωποι άρχισαν να μπλοκάρουν όλες τις φεστιβαλικές παραγωγές στη Γαλλία και αποφάσισαν να σαμποτάρουν τις τηλεοπτικές ειδήσεις των 8:00, εισβάλλοντας στα στούντιο και διαβάζοντας τις ανακοινώσεις τους, αναγκάζοντας να τους προσέξει τελικά το σύνολο της καλλιτεχνικής διανόησης, ένα στρώμα πιο “υψηλό” ταξικά από τους ίδιους τους intermittents που ήταν κυρίως φροντιστές και προσωρινά απασχολούμενοι. Πρέπει να θυμόμαστε ότι για κάθε φεστιβάλ δουλεύουν περίπου χίλιοι εργάτες που στήνουν τη σκηνή και είναι επίσης εργάτες στον τομέα του πολιτισμού. Έτσι είδαμε ότι σκηνοθέτες και μεγάλοι ηθοποιοί στάθηκαν αλληλέγγυοι στην υπόθεση των intermittents. Και ως αποτέλεσμα, τελικά η κοινή γνώμη άρχισε να ενδιαφέρεται. Από συζήτηση για το συγκεκριμένο σύστημα επιδομάτων ανεργίας που τους αφορούσε, γρήγορα μετατράπηκε σε συζήτηση για το σύστημα επιδομάτων ανεργίας γενικότερα. Και από ειδική συζήτηση για μια συγκεκριμένη πολιτισμική σφαίρα, σύντομα μεταμορφώθηκε σε εθνική συζήτηση για τη θέση της γνώσης και του πολιτισμού στη γαλλική κοινωνία, και ποια δικαιώματα θα πρέπει να αναγνωρίζονται σε αυτόν τον τομέα. Στις Κάννες είδαμε τον Ζαν-Λυκ Γκοντάρ να δίνει τη συνέντευξη τύπου τους και τον Μάικλ Μουρ να εκφράζει την αλληλεγγύη του. Τώρα ο αγώνας τους είναι γνωστός σε αναγνώστες από το Σίδνεϋ μέχρι τη Σινγκαπούρη και τη Νέα Υόρκη. Αυτό που βλέπουμε στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι ότι από μια πολύ μερική σύγκρουση –χάρη στη δικτύωση και τη συνεργασία ανθρώπων διαφορετικών κοινωνικών τάξεων και ρόλων στην παραγωγική διαδικασία– άνθρωποι της ελίτ και άνθρωποι που δεν ανήκουν στην ελίτ, εκμεταλλευόμενοι μετανάστες και μεσοαστές γυναίκες, όλοι και όλες συλλογικά κατάφεραν να προκαλέσουν μια συνολική αλλαγή κι ένα κίνημα ενάντια στην επισφαλή ζωή.

Η επισφαλής ζωή, λοιπόν, κινητοποιεί διαφορετικούς ανθρώπους. Ως Μιλανέζοι και οργανωτές της Πρωτομαγιάς θεωρούμε ότι ορισμένοι νέοι άνθρωποι, γυναίκες και μετανάστες εργάτες έχουν ένα ειδικότερο ενδιαφέρον για το ζήτημα γιατί είναι οι κοινωνικές κατηγορίες που επηρεάζονται περισσότερο από την επισφαλή ζωή. Από μια άλλη οπτική, νομίζω ότι οι βιομηχανίες των υπηρεσιών και της γνώσης –οι τεχνικοί, οι προγραμματιστές, οι ταμίες και οι πωλητές, οι χειριστές στον πολιτιστικό τομέα, οι οδηγοί φορτηγών και οι ντελιβεράδες– είναι ιδιαίτερα σημαντικές. Αυτοί οι δύο ιδιαίτερα εντατικοποιημένοι τομείς είναι στατιστικά αυτοί όπου έχει υπάρξει η μεγαλύτερη αύξηση απασχόλησης τα τελευταία 20 χρόνια του νεοφιλελευθερισμού.

Ε: Δεν σου φαίνεται λοιπόν όλο αυτό σαν μια φάση του παν-καπιταλισμού, όπου η κατάρρευση του κράτους πρόνοιας και των κοινωνικών δικαιωμάτων συμβαίνει όσο υπάρχει η κρίση στην οικονομία; Δεν νομίζεις ότι όταν η οικονομία ανέβει ξανά, οι πολιτικοί θα μπορούν να δώσουν περισσότερα χρήματα, και ότι οι μισθοί θα ανέβουν, κλπ;

Α: Αυτό το σύστημα είναι δομικό. Ο κοινωνιολόγος Manuel Castells, εξετάζοντας τα τελευταία είκοσι χρόνια, αναγνώρισε τη διάχυση της επισφαλούς εργασιακής κατάστασης στο ένα τέταρτο με ένα τρίτο της εργατικής δύναμης στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες ως δομικό χαρακτηριστικό του συστήματος. Δεν πρόκειται να εξαλειφθεί με την οικονομική ανάπτυξη. Η ανάπτυξη μπορεί απλώς να παρασύρει ένα τμήμα των εργαζομένων στον τομέα της γνώσης προς την αστική τάξη. Αλλά μόλις υποχωρήσει η οικονομία, θα προστεθούν νέοι άνεργοι και η δεξαμενή επισφαλών εργαζομένων θα διευρυνθεί. Αυτό είναι κάτι που έχουμε ήδη δει. Η Ιταλία ξεκίνησε τη δεκαετία του 1980 με 10% επισφαλών εργαζομένων, ενάμιση εκατομμύριο εργαζομένων “μαύρα”. Σήμερα, έχουμε εφτά εκατομμύρια επισφαλείς εργαζόμενους (ευκαιριακούς, ελεύθερης απασχόλησης και προσωρινούς) και τέσσερα εκατομμύρια εργαζόμενους “μαύρα”. Είναι σχεδόν το μισό εργατικό δυναμικό! Και δεν θα σταματήσει. Εκτός –κι αυτό είναι βασικό για μας– αν απεργήσουμε στους χώρους εργασίας, αν οργανώσουμε διαμαρτυρίες και διαδηλώσεις στους χώρους εργασίας και κατορθώσουμε να πάρουμε τα λεφτά: όχι από το κράτος, αλλά από τις άπληστες επιχειρήσεις. Γι’ αυτό χρειάζεται η οργάνωση, εκεί βρίσκονται τα λεφτά.

E: Πολλοί επισφαλείς εργαζόμενοι δουλεύουν σε τομείς όπου δεν υπάρχει καθόλου αυτο-οργάνωση. Τι μεθόδους χρησιμοποιείτε για να πειραματιστείτε με την οργάνωση παραδοσιακά ανοργάνωτων ανθρώπων σ’ αυτούς τους νέους οικονομικούς τομείς;

A: Αρχίσαμε προσπαθώντας να αναμείξουμε την αντι-διαφήμιση (ως μέσο επικοινωνίας) με παραδοσιακές μορφές αναρχοσυνδικαλισμού, όπως η πικετοφορία, η άμεση δράση, από το σπάσιμο του τζαμιού του πολυκαταστήματος μέχρι το μπλοκάρισμα των φορτηγών παράδοσης που φτάνουν στα φαστφουντάδικα, το μοίρασμα προκηρύξεων στους αυτοκινητόδρομους και σε κάθε καντίνα. Σκεφτήκαμε ότι μιας και οι νέοι εργαζόμενοι αποδέχονται τα πρότυπα των νεοφιλελεύθερων κανόνων εργασίας ή τη “νέα ελαστικότητα” όπως λέγεται, και δεν έχουν αναμνήσεις ταξικών αγώνων, θα πρέπει να το κάνουμε ελκυστικό. Μιλάω γι’ αυτό αλλά δεν το κάνω εγώ. Ξέρεις, είναι οι γραφίστριές μας, η Karen και η Zoe – που βρίσκονται πίσω από την ιστοσελίδα της EuroMayDay και το δικτυακό περιοδικό των Chainworkers. Χρειαζόταν, λοιπόν, να μιλάμε μια γλώσσα που αλλάζει με τον καιρό. Εννοώ ότι η νεανική γλώσσα αλλάζει, η αισθητική των νέων αλλάζει, οι τάσεις και οι μόδες αλλάζουν. Θέλαμε να προωθήσουμε μια αντίληψη ριζοσπαστικής συνδικαλιστικής δραστηριότητας, να δούμε αν είναι δυνατό να κάνουμε τον ριζοσπαστικό συνδικαλισμό ελκυστικό στις μάζες. Έτσι, φτιάξαμε μια ιστοσελίδα, δημιουργήσαμε προϊόντα, έχουμε ένα επιτραπέζιο παιχνίδι που λέγεται Precariopoly, τη διαδικτυακή διαδήλωση όπου μπορεί να συμμετάσχει ο καθένας (και που συσπείρωσε 20.000 ανθρώπους – σχεδόν όσους και η πραγματική Πρωτομαγιά). Όπως ξέρετε, οι παραδοσιακές αριστερίστικες οργανώσεις τείνουν να απορρίπτουν αυτού του είδους την επικοινωνία ως άσχετη, αλλά σήμερα οι άνθρωποι διαμορφώνουν τις ταυτότητές τους καταρχήν μέσω των media και μετά από την πραγματικότητα. Αν έχεις, λοιπόν, ένα ελκυστικό μέσο, όπως αυτό που κατορθώσαμε να διαμορφώσουμε, έχεις ένα πανίσχυρο εργαλείο οργάνωσης και ενεργοποίησης. Μέσω της ιστοσελίδας οι άνθρωποι άρχισαν να έρχονται σε επαφή μαζί μας και σιγά-σιγά φτιάξαμε ένα δίκτυο στη Λομβαρδία που έγινε εθνικό και στη συνέχεια διεθνές. Πρέπει να είσαι συγκεντρωμένος και να μην φοβάσαι να εκτεθείς σε ανθρώπους που δεν έχουν πάρει είδηση ακόμα. Γιατί είναι εύκολο να πείσεις τους αναρχικούς, τους κομμουνιστές, τους ζαπατίστας, τους καταστασιακούς κλπ. Το δύσκολο είναι να μιλάς στους ανθρώπους που νιώθουν τα βάσανα στο πετσί τους αλλά δεν έχουν διέξοδο γιατί δεν έχουν ένα πολιτισμικό σύστημα αναφοράς που να τους βοηθά να ξεσηκωθούν ενάντια σ’ ένα ιδιαίτερα καταπιεστικό σύστημα. Αν διαβάσεις για τα Wal-Mart, αν διαβάσεις τι έχει πει ο Mike Davis για τα Wal-Mart, ή ακόμα και τι λέει το Business Week για τα Wal-Mart… Είναι ένα σύστημα βασισμένο στην εργασία στις φυλακές – αυτό είναι το μοντέλο εργασίας και παραγωγής στα πολυκαταστήματα και στις μεγάλες επιχειρήσεις λιανικής πώλησης.

Ε: Έλεγες πριν ότι η ιδέα της οργάνωσης γύρω από το θέμα της επισφαλούς ζωής δεν έχει να κάνει με τα αιτήματα επιβίωσης των εργατών στις δεκαετίες 1960 και 1970. Αλλά χρησιμοποιείς όρους όπως “φυγή” ή “έξοδος” για να μιλήσεις για την απόδραση από το όλο σύστημα παραγωγής. Με ποιον τρόπο, πιστεύεις, η ενασχόληση μ’ αυτά τα ζητήματα μπορεί να δώσει στους ανθρώπους την ικανότητα να βρουν μια διέξοδο και να μην δουλεύουν όλη τους τη ζωή σ’ αυτές τις σκατοδουλειές;

Α: Το να εργάζεσαι ως αγκιτάτορας είναι ήδη μια καλύτερη δουλειά… [γέλια], αλλά συγνώμη αν αστειεύομαι. Το ζήτημα είναι ότι τα τελευταία 20 χρόνια έχουν υπάρξει πολλές ιδέες απόδρασης – για παράδειγμα των Deleuze και Guattari. Αλλά αυτό που έχουμε δει, και η Αυτοκρατορία είναι σαφής ως προς αυτό, είναι ότι δεν υπάρχει πλέον εξωτερική διάσταση του συστήματος: είναι είτε πόλεμος είτε συναλλαγή. Δεν υπάρχει διαφυγή. Αν και το κάθε άτομο δεν ορίζει το εαυτό του με βάση μόνο τη δουλειά που κάνει. Εννοώ ότι είσαι ακτιβιστής, ερωτευμένος, πατέρας ή μητέρα, μουσουλμάνος, εβραίος, συλλέκτης γραμματοσήμων. Αλλά δεν είσαι εργάτης, όπως στον 20ό αιώνα. Παραδόξως, όμως, εργάζεσαι περισσότερο από τον πατέρα σου. Αυτό είναι το ζήτημα. Εργάζεσαι περισσότερο από έναν εργάτη σε γραμμή παραγωγής αυτοκινήτων του 1960 και 1970. Όλοι οι αγώνες για πληρωμένες διακοπές, για αργία τα σαββατοκύριακα, για υγειονομική περίθαλψη για όλους και όλες καταρρέουν. Ακόμα και στην Ολλανδία, όπου υπάρχει υγειονομική περίθαλψη για όλους, αν είσαι μετανάστης χωρίς χαρτιά (και υπάρχουν χιλιάδες) δεν πρόκειται να την έχεις. Αν είσαι ψυχικά ασθενής θα καταλήξεις άστεγος και δεν θα έχεις ιατρική κάλυψη. Ο αποκλεισμός είναι παντού. Νομίζεις λοιπόν ότι είσαι άνετα στη γωνίτσα σου, με την κοινωνική κι εργασιακή σου ταυτότητα. Αλλά, στην πραγματικότητα, εξυπηρετείς το σύστημα του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, γιατί δεν αντιπαλεύεις τις σχέσεις εξουσίας στην εργασία σου, όπου έχουν και την περισσότερη σημασία. Και όλο και περισσότερο, με δεδομένη την απουσία των δημόσιων κοινωνικών χώρων, ποιος είναι ο τελευταίος δημόσιος χώρος που έχει απομείνει στη γη; Είναι το εργασιακό περιβάλλον, όπου οι άνθρωποι συναντιούνται, συζητούν, μοιράζονται, μιλάνε για πολιτική, για σεξ, για τις ζωές τους, για οτιδήποτε. Έτσι, μιλάμε για πρόσβαση, αλλά είμαστε εκεί συνεχώς και μιλάμε για κάτι άλλο – βρισκόμαστε αλλού, με το ίντερνετ, με το μυαλό μας, αλλά είμαστε εκεί. Και με το κινητό σου, είσαι πάντα στη διάθεση του αφεντικού σου, όταν τρως, όταν κάνεις έρωτα... και πρέπει να πας γιατί σε καλεί. Αυτή είναι η επισφαλής ζωή. Π

ρέπει να απελευθερωθούμε από το μύθο ότι δεν υποκείμεθα στην ταξική κυριαρχία. Γιατί αυτό συμβαίνει, ρε γαμώτο. Ποιες νέες μορφές παίρνει η ταξική κυριαρχία; Δεν είναι ο Λένιν, δεν είναι η Ρόζα Λούξεμπουργκ, δεν είναι ο Τρότσκυ. Είναι κάτι άλλο που μαζί πολεμάμε και ανακαλύπτουμε μέσα στη σύγκρουσή μας. Αυτό εγώ θεωρώ ως αυτονομία, μια άλλη ωραία έννοια…