Συζήτηση, ένα πολεμικό παιχνίδι
Στο σοβαρό παιχνίδι των ερωτήσεων και απαντήσεων, στο έργο της αμοιβαίας αποσαφήνισης, τα δικαιώματα κάθε προσώπου είναι κατά κάποια έννοια εμμονή στη συζήτηση. Εξαρτώνται μόνο από την κατάσταση του διαλόγου. Το πρόσωπο που υποβάλλει τις ερωτήσεις ασκεί απλώς το δικαίωμα που του έχει δοθεί: να μην έχει πειστεί ακόμη, να συλλαμβάνει μια αντίφαση, να ζητάει περισσότερες πληροφορίες, να δίνει έμφαση σε διαφορετικά αιτήματα, να επισημαίνει τους λανθασμένους συλλογισμούς κτλ. Όσο για το πρόσωπο που απαντάει, κι αυτό επίσης ασκεί ένα δικαίωμα που δεν ξεφεύγει από τα πλαίσια της συζήτησης· χάρη στη λογική του ίδιου του λόγου του συνδέεται στενά μ’αυτό που έχει πει παλιότερα και χάρη στην αποδοχή του διάλογου συνδέεται στενά με ερωτήσεις του άλλου. Οι ερωτήσεις και οι απαντήσεις εξαρτώνται από ένα παιχνίδι – ένα παιχνίδι ευχάριστο και δύσκολο μαζί – στο οποίο ο καθένας από τους δυο συνεταίρους φροντίζει να χρησιμοποιεί μόνο τα δικαιώματα που δίνονται από τον άλλον και από την αποδεδειγμένη μορφή του διαλόγου.
Αντίθετα εκείνος που ασκεί πολεμική προχωρεί εφοδιασμένος με προνόμια τα οποία κατέχει εκ των προτέρων και τα οποία δεν θα θελήσει ποτέ να συζητήσει. Εξαρχής κατέχει δικαιώματα που του επιτρέπουν να κηρύττει πόλεμο και να κάνει αυτόν τον αγώνα δίκαιο εγχείρημα: το πρόσωπο με το οποίο έρχεται αντιμέτωπος δεν είναι ένας συνέταιρος στην αναζήτηση της αλήθειας αλλά ένας αντίπαλος, ένας εχθρός που έχει άδικο, που είναι επιζήμιος και που η ίδια η ύπαρξη του αποτελεί μια απειλή. Γι’ αυτόν λοιπόν το παιχνίδι δεν συνίσταται στο να αναγνωρίσει αυτό το πρόσωπο ως ένα υποκείμενο που έχει το δικαίωμα να μιλήσει, αλλά στο να τον καταργήσει ως συνομιλητή, να τον αποκλείσει από κάθε πιθανό διάλογο. Και ο τελικός σκοπός του δεν είναι να πλησιάσει όσο το δυνατόν περισσότερο μια δύσκολη αλήθεια αλλά να προκαλέσει το θρίαμβο της δίκαιης υπόθεσης την οποία προφανώς υποστηρίζει από την αρχή. Αυτός που ασκεί πολεμική στηρίζεται σε μια νομιμότητα την οποία στερείται εξ ορισμού ο αντίπαλος του.
Μπορούμε να αναγνωρίσουμε τρία μοντέλα πολεμικής: το θρησκευτικό, το δικαστικό και το πολιτικό. Όπως και η αιρεσιολογία, η πολεμική βάζει στον εαυτό της το καθήκον να καθορίζει το άυλο σημείο του δόγματος, τη θεμελιώδη και αναγκαία αρχή την οποία παραμέλησε, αγνόησε και προσπέρασε ο αντίπαλος• και καταγγέλλει αυτή την αμέλεια σαν ηθικό ελάττωμα• στις ρίζες του λάθους βρίσκει πάθος, επιθυμία, συμφέρον, μια ολόκληρη σειρά αδυναμίες και απαράδεκτες προσηλώσεις που το ενοχοποιούν. Ως δικαστική πρακτική, η πολεμική δεν αφήνει καμία δυνατότητα για μια συζήτηση με ίσους όρους: εξετάζει μια περίπτωση δεν έχει να κάνει με έναν συνομιλητή, ενάγει έναν ύποπτο συγκεντρώνει τις αποδείξεις της ενοχής του, προσδιορίζει και χαρακτηρίζει την παράβαση που διέπραξε, και αναγγέλλει την απόφαση και την καταδίκη του. Αυτό που έχουμε εδώ δεν ανήκει στην τάξη της έρευνας στην οποία δεν ανήκει συμμετέχουν δυο συνέταιροι εκείνος που ασκεί πολεμική λέει την αλήθεια με την μορφή της απόφασης που βγάζει και χάρη στην αυθεντία την οποία έχει προσδώσει στον εαυτό του. Σήμερα το πιο ισχυρό είναι το πολιτικό μοντέλο. Η πολιτική πολεμική καθορίζει συμμαχίες, στρατολογεί οπαδούς, ενώνει συμφέροντα ή γνώμες, αντιπροσωπεύει ένα κόμμα μετατρέπει τον άλλο σε εχθρό, σε υποστηρικτή αντίθετων συμφερόντων, με τον οποίο πρέπει κανείς να παλέψει ως τη στιγμή που θα νικηθεί αυτός ο εχθρός και είτε θα παραδοθεί είτε θα εξαλειφθεί.
Φυσικά, στην πολεμική, η επαναδραστηριοποίηση αυτών των πολιτικών, δικαστικών η θρησκευτικών πρακτικών δεν είναι τίποτα παραπάνω από θέατρο. Βλέπουμε μόνο χειρονομίες: τα αναθέματα, οι αφορισμοί, οι καταδίκες, οι μάχες, οι νίκες και οι ήττες δεν είναι παρά τρόποι ομιλίας. Μολαταύτα, στην τάξη του λόγου είναι και τρόποι δράσης που έχουν φυσικά συνέπειες. Υπάρχουν τα στειρωτικά αποτελέσματα: είδε ποτέ κανείς να βγαίνει μια καινούρια ιδέα από την πολεμική. Και πως θα μπορούσε να γίνει αλλιώς, όταν οι συνομιλητές παροτρύνονται εδώ όχι να προχωρούν, όχι να ριψοκινδυνεύουν όλο και πιο πολύ σε ο’τι λένε, αλλά να επιστρέφουν συνεχώς στα δικαιώματα που διεκδικούν, στην νομιμότητα τους, την οποία πρέπει να υπερασπιστούν, και στην επιβεβαίωση, της αθωότητας τους; Εδώ υπάρχουν και κάτι ακόμα άλλο ακόμη πιο σοβαρό: σ’αυτή την κωμωδία μιμείται κανείς τον πόλεμο, τις μάχες, τις εκμηδενίσεις ή τις παραδώσεις άνευ όρων, προωθώντας όσο το δυνατόν περισσότερο το δολοφονικό του ένστικτο. Είναι όμως πραγματικά επικίνδυνο να κάνουμε κάποιον να πιστέψει ότι μπορεί να φτάσει σε μια πρόσβαση της αλήθειας μέσω τέτοιων οδών, και έτσι να επικυρώσουμε, έστω και με μια συμβολική μορφή απλώς, τις πραγματικές πολιτικές πρακτικές που θα μπορούσαν να δικαιολογηθούν από αυτήν. Ας φανταστούμε για μια στιγμή ότι πέφτει ένα μαγικό ραβδί και ο ένας από τους δυο αντιπάλους σε μια πολεμική αποκτά την ικανότητα να ασκήσει την εξουσία που θέλει στον άλλο. Ούτε χρειάζεται να το φανταστούμε αρκεί να δούμε τι συνέβη κατά την διάρκεια των διαμαχών στην ΕΣΣΔ γύρω από τη γλωσσολογία ή τη γενετική πριν από λίγα χρόνια.
