Σώματα σε πεδίο μάχης

προς όλους τους μπάσταρδους, τρελλούς και ερωτευμένους

Γιατί να αναστείλω κι άλλο τη θέληση για ζωή όπου τα πεπρωμένα μου επιτέλους ξεφεύγουν απ’ αυτό που δεν έπαψε να τους εναντιώνεται; Στη χειραφέτηση των απολαύσεων μου, που ξεκινάει εδώ και τώρα, ριζώνει η νηφάλια αλλά σταθερή απόφαση να τελειώνουμε με τον εμπορευματικό πολιτισμό. Την επανάσταση δεν την ψάχνω, έχω ό,τι χρειάζεται για να βρω πραγματώνοντας τις απολαύσεις της ζωής προς τις οποίες ρέπω ανεπιφύλακτα. Ρ.Βανεγκέμ

Δεν αναγνωρίζω κάποιον άλλο σκοπό μέσα στην ιστορία του ανθρώπινου σώματος από την ικανοποίηση - εδώ σε αυτή την ζωή - όλων των πηγαίων και επίκτητων επιθυμιών. Το βύθισμα στην απόλαυση του να ζεις ευτυχισμένος. Τι εμποδίζει αυτή την «φυσική» κλίση ενός οργανισμού, τι εμποδίζει αυτή την αντικειμενική αναγκαιότητα να πραγματώσει το σκοπό της;

Ξεκινάω με ένα γεγονός : Δεν μπορώ να ζω όπως θα ήθελα να ζω. Δεν μου αρκεί να αναπνέω και να τρώω για να νιώθω ζωντανός. Για να μπορέσω να ζω, όπως θα ήθελα να ζω, πρέπει να δημιουργήσω κάποιες ειδικές περιβαλλοντικές - ή κοινωνικές – συνθήκες ώστε η αρχική μου επιθυμία να γίνει εφικτή. Στην προσπάθεια μου όμως να αποδεσμεύσω την επιθυμητική μου δύναμη συναντάω εμπόδια. Τα εμπόδια αυτά παράγονται από μηχανισμούς (ψυχολογικούς, σωματικούς, κοινωνικούς) που μου επιβάλουν ένα συγκεκριμένο τρόπο να ζω – είτε να πεθαίνω.

Σε ορισμένες περιπτώσεις δεν τίθεται καν θέμα επιλογής. Το πεπρωμένο μιας νέας ζωής, έγκειται κυρίως στις πιθανότητες του να αναπτυχθεί σε μια μήτρα που ανάλογα με την γεωγραφική της θέση μπορεί να καθορίσει και τα δεδομένα επιβίωσής της πριν ακόμα γεννηθεί. Έπειτα, η ανάπτυξη του οργανισμού σχετίζεται με την μεταβίβαση σε αυτόν όλων των αναγκαίων πληροφοριών για την ομαλή συνδιαχείρηση ενός ξένου σκοπού προς τον αντικειμενικά φυσικό, την ικανοποίηση, δηλαδή, όλων των πηγαίων επιθυμιών. Την ευτυχία και την απόλαυση της ζωής κάθε στιγμή. Το σώμα γίνεται φορέας μιας ιστορίας που στερεί εθελούσια από τον εαυτό της τη χαρά του να ζεις. Μιας ιστορίας που κυριαρχείται από την στέρηση και την θυσία.

Η μορφή των εμποδίων που συναντάνε όσοι και όσες επιλέγουν το πέρασμα στην αυθεντική ζωή είναι πολλαπλή. Από τον αυτοπαραγώμενο φόβο, την αυτόματη ενεργοποίηση του νευρικού συστήματος για την αποτροπή μιας επιθυμίας που ξεφεύγει από τα επιτρεπτά πλαίσια, στον πόνο και ίσως στον θάνατο. Μοναδικός τρόπος επιβολής μιας εξουσίας είναι η απειλή. Αυτό που ξέρει καλύτερα να κάνει η εξουσία είναι να διαχειρίζεται τον φόβο με την απειλή της βίας. Την πρόκληση δηλαδή γεγονότων, πάνω στο σώμα, που να προκαλούν ή να υπονοούν πόνο.

Αυτή η κλίση, του να θέλω να μετασχηματίσω τις συνθήκες που εγκλωβίζουν την επιθυμία μου για απόλαυση της ζωής, θα μπορούσε να θεωρηθεί απόρροια της φυσικής κλίσης του σώματος. Αυτό σημαίνει πως κάθε σώμα μπορεί εν δυνάμει να επιλέξει την ρήξη με τους μηχανισμούς που του στερούν την φυσική του κλίση. Όμως γιατί η πλειονότητα των ανθρώπων επιλέγει να υποτάσσεται; Επιλέγει να επιβιώνει με αντίτιμο μια μίζερη ζωή; Κανένας δεν θέλει να πονάει, ο πόνος είναι δυσβάσταχτος, ο πόνος σε κάνει να νιώθεις ήδη νεκρός. Η εξουσία το γνωρίζει - εξάλλου αυτή είναι η κατεξοχήν μελέτη της πάνω στο σώμα – γι’ αυτό και μπορεί να συνεχίζει να υποτάσσει, μειώνοντας τον πόνο αλλά αυξάνοντας την απειλή. Χρησιμοποιεί παραδείγματα, ως κίνητρα φόβου και ανασφάλειας. Εκπαιδεύει έτσι τα σώματα στο να υπομένουν αλλά και να ελπίζουν. Εκπαιδεύει τα σώματα να είναι λειτουργικά, γιατί αλλιώς θα πάψουν να υφίστανται. Το περίεργο, λοιπόν, είναι πως οι περισσότεροι θέλουν να υπάρχουν, ανεξάρτητα από το πώς υπάρχουν. Η Ηθική θέτει την επιβίωση του σώματος σαν ύψιστη αρχή, όσο και αν ταλαιπωρείται, όσο και αν του λείπει η ικανότητα να βιώνει απολαύσεις. Το σώμα πρέπει να ζει! Αλλιώς και το παράδειγμα του πόνου, ως απειλή, θα πάψει να είναι λειτουργικό.

Όταν πεινάς θέλεις να φας. Εάν δεν μπορείς να φας το στομάχι αρχίζει να πονάει, αν και πάλι δεν μπορείς να φας μέρα με την μέρα το σώμα θα αρχίσει να τρέφεται από τον εαυτό του, μέχρι που θα πεθάνει. Αυτό συμβαίνει μόνο σε περίπτωση που για κάποιους λόγους το σώμα είναι ανίκανο να τραφεί ή κάποιος άλλος του στερεί την τροφή. Αυτό είναι το πιο απλό παράδειγμα που οικιοποιήθηκε η εξουσία ώστε να γίνει λειτουργική. Το σώμα αντιδράει στην στέρηση της τροφής, με τον ίδιο τρόπο αντιδράσει και σε κάθε στερηση.

Ζούμε σε κοινωνίες που μπορούμε να φάμε και μπορούμε να βρούμε και κάποιους να μας ταΐσουν. Παρ’ όλ’ αυτά συνεχίζουμε να πεινάμε – να πεινάμε όχι για τροφή αλλά για αντικείμενα που μπορεί να προσδώσουν στην ζωή μας περισσότερα νοήματα. Περισσότερα από το «δουλεύω για να τρώω και τρώω για να δουλεύω». Αυτή η πείνα στηρίζεται επίσης στην αρχική «φυσική» κλίση. Έχει ως κέντρο την απόλαυση. Στις καταναλωτικές κοινωνίες, πλήθος αντικειμένων έρχονται να γεμίσουν τα σώματα με ικανοποίηση επιθυμιών. Όμως κανείς δεν φαίνεται ευχαριστημένος. Η πείνα για ζωή δεν ικανοποιείται μόνο με αντικείμενα – για αυτό και τα ψυχοφάρμακα κάνουν θραύση. Κατεκλισμένα τα σώματα από πρότυπα για μια «πλούσια» ζωή, δεν μπορούν πλέον να ξεχωρίσουν αν μια επιθυμία τους συμβάλει στην αυτοεκπλήρωση ή στην αυτοκαταστροφή τους. Η αυθεντική ευτυχία δεν είναι θέαμα, δεν είναι αυτό που οι διαφημιστές σπονσοράρουν ως πληρότητα. Κι όμως, όλα τα πρότυπα συμπεριφορών, όλες οι αξίες, όλες οι διαδικασίες παραγωγής επιθυμίας και οι ίδιες οι επιθυμίες έχουν υποκατασταθεί από τις εικόνες τους, έχουν μετατραπεί σε εμπορεύματα – πουλιούνται και αγοράζονται. Είναι αντικείμενα και σαν αντικείμενα στερούνται ζωής. Αυτό θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως το τέλος της αυθεντικής ζωής ή «μη ζωή». Κάθε κίνηση, κάθε άγγιγμα, κάθε λέξη, κάθε βλέμμα, κάθε διαδρομή, κάθε συμπεριφορά έχει προβλεφθεί, έχει υποστεί επεξεργασία. Τέτοια που να κατευθύνεται από την ανάγκη της αναπαραγωγής αυτού του πολιτισμού, την διαιώνιση αυτού του συστήματος παραγωγής θανάτου. Όμως πως επιτυγχάνεται λειτουργικά αυτός ο έλεγχος των σωμάτων;

Η εξουσία, ως γνώση, κατέχει στο οπλοστάσιο της αυτό που ονομάζεται επιστήμη – γνώση δηλαδή του πεδίου ανάπτυξής της. Η επιστήμη με την σειρά της αναλύει, κατακερματίζει και ανασυνθέτει, παράγει αντίληψη για τον κόσμο. Τέτοια που η οικειοποίηση της από το κοινωνικό σώμα ήδη μετατρέπει την ιδέα του κόσμου σε ιδέα χρήσιμη για την εξουσία. Οι τεχνικές ανάπτυξης της επιστήμης πάνω στα σώματα κινούνται παράλληλα με την δυνατότητα της να διεισδύει μέσα σε αυτά, τόσο φυσικά πχ. με το νυστέρι όσο και ιδεολογικά με την διάδοση του Λόγου πάνω στο αντικείμενο της.

Η ανατομία του σώματος είναι το μεταγενέστερο στάδιο του διαχωρισμού του σώματος σε σάρκα και πνεύμα – σε ύλη και ψυχή. Η επιστήμη αντικαθιστά την θρησκεία και ο έλεγχος του Πνεύματος - ή της καθεστωτικής ηθικής - πάνω στην αυθεντική επιθυμία, πάνω στις απολαύσεις, πάνω στο σώμα, γίνεται πλέον ο έλεγχος του γιατρού και της ορθού λόγου πάνω στο εν δυνάμει ασθενές σώμα. Στην αρρώστια, στην παρέκκλιση, στο αντιπαραγωγικό σώμα, στο εξεγερμένο σώμα. Η αντίληψη για τον κόσμο, ως μηχανή, στο εξής θα παράγει σώματα μηχανές. Σώματα με εξαρτήματα που χαίρουν φροντίδας. Ένας νέος κύκλος αγοράς θα ανοίξει για την εξασφάλιση της αναπαραγωγής των σωμάτων-μηχανών. Το ξεροκόμματο θα γίνει σύστημα κοινωνικής πρόνοιας - ιατρική περίθαλψη. Ο εργάτης-μηχανή θα αποτελεί κομμάτι μιας μεγαλύτερης μηχανής. Η απουσία νοήματος σε αυτή την αποζωϊκοποιημένη ιδέα για τον κόσμο θα οδηγήσει σε ανατροπές. Η επιθυμητική κίνηση για απόλαυση θα συντονίσει το προλεταριάτο σε κινήσεις εξόδου, είτε απελευθερωτικές είτε αυτοκαταστροφικές. Έπειτα το κεφάλαιο θα βρει νέες διεξόδους. Κάθε επιθυμία για ζωή με νόημα θα παράγει την αντιστροφή της. Αντικείμενα γεμάτα «νόημα» θα υποκαταστήσουν την αληθινή ζωή χάριν μιας προσωρινής συναισθηματικής επιβίωσης – χάριν της ανάγκης να λειτουργεί ένα αντιανθρώπινο οικοδόμημα. Το παράδειγμα του κόσμου μηχανή θα υποκατασταθεί από τον ψυχολογικό πόλεμο της κοινωνικής ανέλιξης μέσα από την κατανάλωση προσβάσημων στο ευρύ κοινό προϊόντων. Οι μηχανές που παρήγαγε ο εργάτης -μηχανή επιστρέφουν σε αυτόν για να του κάνουν την ζωή πιο εύκολη και μαζί να τον πείσουν πως έτσι θα είναι στο εξής.

Με την βοήθεια της τεχνολογίας, η εξουσία, έχει πλέον την ικανότητα να παράγει επιθυμίες και σκέψη μέσω της θεαματικής αναπαράστασης τους. Το υποκείμενο ανάλυσης και το μοντέλο σκέψη βασίζεται στην διαχείριση του πληθυσμού μέσω του συστήματος πομπού – δέκτη. Είναι η εποχή ανάπτυξης των διαμεσολαβήσεων και ταυτόχρονα της πολλαπλότητας των μηνυμάτων. Ξεκινάνε οι πρώτες σφυγμομετρήσεις, δοκιμάζονται οι αντιδράσεις των πληθυσμών σε διαφορετικά μηνύματα. Η ιδέα του εγκεφάλου που στέλνει μηνύματα στο σώμα γίνεται η κυρίαρχη. Ο εγκέφαλος λειτουργεί ως συσσωρευτής και επεξεργαστής και το νευρικό σύστημα στέλνει τα μηνύματα και τις πληροφορίες στον οργανισμό. Ο έλεγχος του εγκεφάλου συνεπάγει έλεγχο του σώματος.

Η μορφή διείσδυσης αυτή την φορά δεν έχει να κάνει με κάποια μορφή ηθικής που επιφέρει αυτοπειθαρχία, αλλά με την παραγωγή προτύπων αντίληψης και διαμεσολάβησης. Η εξουσία με την μετατροπή του κόσμου σε πληροφορίες προς διαχείριση, με την μετατροπή της ίδιας της γνώση – μέχρι τότε γνώσης-εμπειρίας – σε γνώση αναπαράσταση – κατάφερε όχι απλά να παράγει νέες συνθήκες στον ίδιο χώρο αλλά νέους χώρους σε υπάρχουσες συνθήκες. Από την τηλεοπτική πληροφορία στον κυβερνοχώρο – το μυαλό συγχέει στο εξής την αναπαράσταση με την πραγματικότητα. Οι αλήθειες διαπλέκονται τόσο που παύει να υφίσταται κομμάτι της πραγματικότητας χωρίς στοιχεία της μη πραγματικότητας. Ο εικονικός κόσμος είναι γεγονός – και το γεγονός είναι από μόνο του εικονικό. Νέες αγορές, νέοι κύκλοι, νέα εμπορεύματα. Εκατομμύρια δέκτες έχουν την δύναμη να συντονίζουν εγκεφαλικά κύτταρα – να προκαλούν χαρά, λύπη, αγωνία, συναισθήματα που στην μίζερη καθημερινότητα σπάνια βιώνει κανείς, δημιουργώντας έτσι την εξάρτηση από μια ψεύτικη ζωή, που έχει ανάγκη το σώμα, ώστε να βιώνει την μη ύπαρξή του ως αληθινή. Οπτικά μηνύματα επενδύουν τα εμπορεύματα με συναισθήματα, προσδίδοντάς τους μια ακαταμάχητη γοητεία, δίνοντάς τους «ζωή». Το αποτέλεσμα της συνεργασίας των ψυχολόγων με τους τεχνοκράτες, έκανε το μάρκετινγκ κινητήριο μοχλό μιας αγοράς που απευθύνεται σε μια «μάζα» που για να «ξεχνιέται» είναι απαραίτητο ο υπόλοιπος πληθυσμός της γης να ζει στα όρια ζωής και θανάτου. Οι «ευτυχισμένοι καταναλωτές» είναι το θέαμα που έχει πειστεί για την δύναμή του και τα εμπορεύματα διαμεσολάβησης η κύρια πηγή νοημάτων για την ζωή.

Κι όμως οι κύκλοι αναπαραγωγής χρειάζονται βαθύτερη επίγνωση της ζωής – ή καλύτερα των υλικών συνθηκών. Το μάτι της εξουσίας γίνεται το μικροσκόπιο στο εργαστήρι. Η χημεία διαλύει τα κύτταρα στα στοιχεία τους όπως η ανατομία διέλυσε το ανθρώπινο σώμα στα επιμέρους όργανά του. Μια αλυσίδα DNA παύει να θεωρείται ζωντανή όταν απομονώνεται όμως δεν παύει να είναι παραγωγική. Το γενετικό υλικό διασπάται επίσης στα επιμέρους στοιχεία του. Τα γονίδια μετατρέπονται σε αντικείμενα – αγοράζονται και πουλιούνται. Το σώμα από την ιατρικοποίησή του περνάει στην μοριακή διάσπαση του και την τεχνολογικοποίηση του. Οι πρωταρχικές πληροφορίες για την δομή του οργανισμού ήταν λοιπόν κριμένες σε κάθε μας σημείο, σε κάθε μας μόριο. Ο έλεγχος τους θα σήμαινε τον απόλυτο έλεγχο.

Τα ψηφιακά λογισμικά σε συνδυασμό με την βιολογία παράγουν νέα γνώση-εξουσία, νέα αντίληψη για την ίδια πλέον την ζωή. ‘Ίσως στο μέλλον θα μπορούν να παράγουν και νέα σώματα πέρα από τα σώματα. Νέα εμπορεύματα αποζωϊκοποιημένα – η ζωή παύει να θεωρείται υπέρμετρη αξία όταν παράγεται πέρα από την φύση και οι προλετάριοι του μέλλοντος δεν θα έχουν καν στον αρχικό προγραμματισμό τους την επιθυμία να απολαύσουν κάτι που δεν είναι δικό τους. Η βιοτεχνολογία ίσως θα καταφέρει κάτι που καμιά θρησκεία, καμιά ρατσιστική ιδεολογία, καμιά ιατρική πρόληψη ή θεραπεία δεν κατάφερε: την πλήρη απονοηματοδότηση του ζωντανού ανθρώπινου σώματος – την ίδια την ζωή – την εξάλειψη κάθε φυσικής ορμής για απόλαυση.

Αλλά ας μην προτρέχουμε. Το ζήτημα για εμάς παραμένει το εξής: από την στιγμή που επιβιώνουμε, σαν σώμα, σαν τάξη ή σαν σύνολο οργάνων, μέσα στα πολλαπλά στάδια εξέλιξης αυτού του πολιτισμού είμαστε φορείς αυτής της γνώση είμαστε φορείς αυτής της εξουσίας. Στην πραγματικότητα είμαστε φορείς ενός ξένου προορισμού, ενός νοήματος που δεν επιλέξαμε, ενός κόσμου που μας παραδόθηκε και έπρεπε να γνωρίσουμε μόνο τις χρήσιμες πληροφορίες για αυτόν. Είμαστε φορείς της ιστορίας όλων των σωμάτων. Η ιστορία μας είναι η ιστορία που αναγκαστικά φέρουν μέσα τους όλες οι προηγούμενες γενιές. Όλες οι μορφές απειλής, όλες η μορφές ηθικής, όλες οι μορφές γνώσης, όλες οι μορφές διαχωρισμών και διαμεσολαβήσεων είναι βαθιά ριζωμένες στα κύτταρα μας. Βιώνονται σαν συναισθηματική ανεπάρκεια, σαν ψυχικός πόνος, σαν αρρώστια, σαν στέρηση και όταν βουτάμε στα εμπορεύματα αντιστρέφονται σε θεραπεία, υποκατάσταση και λύτρωση. Και δύσκολα μπορούμε πλέον να αναγνωρίσουμε την αυθεντική ζωή. Δύσκολα, γιατί λίγα πράγματα ξέρουμε για αυτή. Λίγα, όπως, ο αυθεντικός πόνος που νιώθουμε σαν απάντηση όταν αφήνουμε το σώμα να το κατευθύνει η επιθυμία για αυθεντική απόλαυση. Για απόλαυση που σε ένα βαθμό, εμπιστεύεται στον εαυτό της, πως κινείται έξω από την εξουσία. Απόλαυση που μοιάζει να απειλεί την εξουσία. Γιατί η εξουσία επιστρατεύει τον φόβο για να την πολεμήσει και αυτό μας κάνει πιο σίγουρους πως αυτή η κίνηση είναι κίνηση που επιζητάει πράγματι μια άλλη γνώση, που επιζητάει να αναγεννήσει νέα σώματα. Σώματα πληγωμένα και αλλοτριωμένα που όμως συντονίζονται γύρω από την αρχική τους παρόρμηση: την καταστροφή του πολιτισμού που τους στερεί την ζωή. Σώματα που ενώνονται με νέες γλώσσες – με τις δικές τους γλώσσες. Σώματα που συζητούν την ιστορία τους σαν γνώση αντι-εξουσίας, που αποψηφιοποιούν των κόσμο των αναπαραστάσεων, που ενώνουν τα όργανά τους και δημιουργούν υπερσώματα. Σώματα που απομηχανοποιούνται την στιγμή που δημιουργούν υπερσώματα μάχης. Oχι για να πολεμήσουν μόνο τον εχθρό αλλά και τον ίδιο τους τον εαυτό, ως φορέα της γνώσης της εξουσίας.

Η τελετουργία επανέρχεται στο προσκήνιο για να επιδείξει το τέλος μιας τελετουργίας που βασίστηκε στην καθυπόταξη της ανθρώπινης θέλησης για ζωή. Η βία της εξουσίας επιστρέφει σε αυτήν με την κατεδάφιση όλων των ψευδαισθήσεων – την καταστροφή των εμπορευμάτων – την καταστροφή της ιδιοκτησίας – την απαξίωση των αντικειμένων – την απαξίωση της λατρείας – το τέλος κάθε ηθικής – και ταυτόχρονα την επίδοση στην αχαλίνωτη – πέρα από κάθε φαντασία - δημιουργία συνθηκών παιχνιδιού - αλληλεπίδρασης σωμάτων – ερωτικών εξεγερτικών διεργασιών – ζωής μέχρι το τέλος…