Το Πολιτικό και τα Δεινά του

“Αν η ιδεολογία ήταν ένα αποσπασματικό σύνολο αντιλήψεων, αν οι κοινωνικές και πολιτικές και πολιτισμικές μας ιδέες και συνήθειες ήταν απλά το αποτέλεσμα συγκεκριμένων χειρισμών, που θα μπορούσαν απλά να τερματιστούν ή να αποσυρθούν, τότε η κοινωνία θα ήταν πολύ εύκολο να αλλάξει ή να μετασχηματιστεί απ’ ό,τι στην πράξη έχει γίνει ή γίνεται.”
Raymond Williams

Η έννοια του πολιτικού έχει δεχτεί ποικίλα περιεχόμενα, έτσι όπως νοηματοδοτήθηκε σε κάθε στιγμή με καθεστωτικούς, ακαδημαϊκούς ή κινηματικούς όρους. Θα μπορούσαμε ωστόσο να κωδικοποιήσουμε τις αφηγήσεις για το πολιτικό, αν περιοριστούμε μεθοδολογικά σ’ έναν άξονα γύρω από τον οποίο στρέφονται δύο προσεγγίσεις. Από τη μια το σύστημα. Από την άλλη το υποκείμενο. Από τη μια είναι αυτές που υιοθετούν μια ανάλυση της πολιτικής ως ενιαίας ογκολιθικής ενότητας, ως αυτόνομου πεδίου σχέσεων εξουσίας στην κοινωνική ζωή, οριοθετημένου από τους υπόλοιπους κοινωνικούς σχηματισμούς. Οι θεωρίες υποκειμενικότητας αμφισβητούν αυτήν την απομόνωση του πολιτικού, και θεωρούν ότι βρίσκεται διάχυτο σε όλους τους κοινωνικούς σχηματισμούς. Οι πολιτικές σχέσεις ταυτίζονται με τις κοινωνικές. Οι θεωρίες υποκειμενικότητας αντιμετωπίζουν πολιτικά όχι μόνο θεσμούς και άλλα μορφώματα κεντρικής εξουσίας , αλλά το ίδιο το δρων υποκείμενο.

“Το προσωπικό είναι πολιτικό” είναι μια περίφημη φράση. Όχι μόνο γιατί φιλοξένησε την πολιτικοποίηση πολλών γυναικών για τις οποίες η βιωμένη αδικία ήταν αρκούντως πολιτική ώστε να διεκδικεί θέση στις κινηματικές προτεραιότητες. Ούτε επειδή ζωοδότησε το απονευρωμένο αυτό σώμα του κινήματος. Αλλά γιατί θεματοποίησε αυτή την ανάγκη διεύρυνσης του πολιτικού. Το εγχείρημα ήταν η άρση ενός διαχωρισμού πού μπήκε ανάμεσα στην ιδιωτική και τη δημόσια σφαίρα για να ιδιωτικοποιεί τις σχέσεις κυριαρχίας. Η μετατόπιση αυτή είναι εκτός από δημόσια, μια εσωτερική και συμβολική χειρονομία. Για την οποία ωστόσο δεν υπάρχει ευρύχωρος τόπος.

Από τη μια, οι πολιτικοί δρώντες εμφανίζονται έγκλειστοι σε οικεία ερμηνευτικά σχήματα και εργαλεία, κάποια ωστόσο τόσο παρωχημένα, ενεργά ίσως μόνο επειδή τηρούνται κατά παράδοσιν. Η πολιτικοποίηση του ψυχικού εξακολουθεί να αποτελεί ένα διακύβευμα. Όσο όμως μια κοινωνικοπολιτισμική πραγματικότητα μπορεί να επικαθορίζει ψυχικές διεργασίες και να σχηματίζει υποκειμενικότητες, άλλο τόσο το υποκειμενικό στοιχείο χρειάζεται για τη διαμόρφωση του κυρίαρχου λόγου. Η προσέγγιση αυτή εγκαλεί σε μεθοδολογικές ρήξεις στο πεδίο της αντίστασης. Αν, λέει η Judith Butler σε ένα βιβλίο με χαρακτηριστικό τίτλο “Η ψυχική ζωή της εξουσίας”, υπάρχει μια ψυχική διάσταση στην υποκειμενοποίηση, μια ψυχική προσήλωση στην καθυπόταξη και ταυτόχρονα συγκρότηση του υποκειμένου, τότε κάθε αντίσταση θα προέλθει από το εσωτερικό της.

Το έλλογο αρσενικό υποκείμενο που συστάθηκε στον πατριαρχικό λόγο της νεωτερικότητας, ικανό να κυριαρχήσει στον εαυτό του και τους άλλους, και να ανταποκριθεί έτσι στις επιταγές της ελεύθερης εργασίας, αποτέλεσε στοιχείο εκ των ων ουκ άνευ του καπιταλισμού, για τη διατήρηση της τάξης μέσω του εσωτερικευμένου ελέγχου των υποκειμένων, καθώς το πέρασμα από την φεουδαρχία στη νέα πραγματικότητα έβαζε νέα δεδομένα στις κοινωνικές σχέσεις. Η συνθήκη της επισφάλειας με τη σειρά της επιβάλλει μια ορισμένη ψυχική συγκρότηση υποκειμένου. Ευέλικτο, δόλιο, πανούργο, αεικίνητο, ένας χαμαιλέων στα χρώματα του καπιταλισμού. Να αρχίζεις, να κορυφώνεις, να εκτονώνεις, να παρατάς σε χρόνο dt… αυτό το πλεόνασμα συναισθηματικής εξουθένωσης, ο οπορτουνισμός και η φιλελεύθερη νομιμοποίηση του “ό,τι κάτσει” είναι η μόνη υπόσχεση που μπορεί να δώσει το ανθρωπολογικό προϊόν της εποχής μας, η μόνη δέσμευση που μπορεί να αναλάβει. Αν δεν μπορεί να τηρήσει τον εσωτερικό αυτό μαρασμό που του απαιτείται, θα είναι απλά ένας ακόμη looser που δεν ανταποκρίθηκε στους κανόνες ενός άγριου, άρρωστου παιχνιδιού. Το “Να πάρουμε τη ζωή στα χέρια μας” γίνεται πιο ερμητικό από ποτέ. Όχι γιατί μας άρπαξαν απ’ τα χέρια τη ζωή, αλλά επειδή εσωτερικεύουμε την αδυναμία ελέγχου πάνω σε ό,τι πιο δικό μας. Γιατί αυτό που απομένει από τον χρόνο που δεν έχουμε, το νόημα που ξεθωριάζει, τις σχέσεις που τελειώνουν πριν καν αρχίσουν είναι ένα τοπίο τόσο ρημαγμένο που δεν μπορείς και δεν θέλεις να οικειοποιηθείς.

Αν μας ενδιαφέρει πώς λειτουργεί η εξουσία στα κέντρα που την έχουμε εντοπίσει, μας ενδιαφέρει και το πώς μεταδίδεται στο σύνολο της κοινωνίας, αφού αναγνωρίσουμε ότι η πολιτική πραγματικότητα δεν είναι μονολιθική και ομοιογενής, αλλά πολύπλοκη και πολυεπίπεδη. Το πολιτικό δεν συνιστά μια προστατευμένη περιοχή των κοινωνικών σχέσεων που θα μπορούσε να απομονωθεί, και απέναντι σε αυτήν να τοποθετηθούμε για να της επιτεθούμε. Η εξουσία βρίσκεται σε όλο το φάσμα του κοινωνικού, το διατρέχει, παράγεται και αναπαράγεται μέσα από καθημερινές κοινωνικές πρακτικές που δίνουν μορφή στις σχέσεις εξουσιαστών και εξουσιαζόμενων. Η εξουσία, όσο εμφανίζεται στις θεσμικές της εκδηλώσεις, τις ορατές δομές, άλλο τόσο εκδηλώνεται στις προσωπικές και ιδιωτικές πλευρές της κοινωνικής πραγματικότητας, στα σώματα και τις ψυχές των υποκειμένων. Είναι η στιγμή που το φύλο, το σώμα, η υγεία, η σεξουαλικότητα αναγνωρίζονται επιτέλους ως πολιτικά συστήματα.

Αν εν-τοπίσουμε το πολιτικό στην καθημερινή αυτή σύμβαση και υιοθετήσουμε ως μονάδα ανάλυσής μας τόσο το σύστημα, όσο και το πρόσωπο και τον εαυτό, το locus αυτό του πολιτικού μας φοβίζει ίσως γιατί αφήνει εκκρεμές ένα ερώτημα. Και τώρα τι θα γίνουμε χωρίς βαρβάρους; Η δυναμική που μας δίνει η προσέγγιση του πολιτικού σε μια βάση υποκειμενικότητας ή η προσέγγιση της εξουσίας ως συμβολικό σύστημα, δεν μετατρέπει την εξουσία σ’ ένα αχανές, απροσδιόριστο πεδίο. Αν δεν περιοριζόμαστε σε μια ανάγνωσή της μόνο εκεί που βγάζει μάτι, δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε να αποκωδικοποιήσουμε τις συμβολικές της διαστάσεις. Σημαίνει ότι πρέπει να ξέρουμε να την ανακαλύψουμε εκεί που είναι λιγότερο ορατή, παραγνωρισμένη. Που ασκείται με τη συνενοχή μας, τη συνειδητή ή ανεπίγνωτη. Κι αυτό δεν σημαίνει τίποτα παραπάνω από μια φράση που λέει ότι ο γενέθλιος κόσμος μας είναι αυτονόητος. Και εννοεί πολύ περισσότερα από όσα λέει.

Πώς θα διαχειριστούμε όμως αυτή τη συνενοχή; Πόση άλλη καταστολή θα προσθέσουμε στο ήδη επιβαρημένο μ’ ενοχές υπαρξιακό μας γίγνεσθαι; Πώς να αστυνομεύσεις μια ζωή που έτσι κοινωνικοποιήθηκε; Πολύ περισσότερο, πώς να πολιτικοποιήσεις τους κραδασμούς του ψυχικού σου σύμπαντος; Όταν αντιστεκόμενα κομμάτια μιλούν πολιτικά στην ετερονομία κάνουν μια επώδυνη προβολή στο μέλλον που δεν έρχεται ποτέ. Θα παραιτηθούμε παρόλα αυτά; Όσο οδυνηρό κι αν είναι, αυτή είναι η μόνη ζωή που αξίζει να τη ζει κανείς. Που χάνει το νόημα για να το ξαναβρεί, απελπίζεται, αλλά μάχεται να επανέλθει.

Η έκθεση σε οτιδήποτε καινούριο με όποια μορφή κι αν εμφανίζεται αυτό συνεπάγεται ένα ψυχικό κόστος, που επιστρέφεται ωστόσο στον ορίζοντα της αυτοεξέλιξης, ακόμα καλύτερα στον ορίζοντα μιας μακροπρόθεσμης κινηματικής προοπτικής. Όσο πιο προετοιμασμένο είναι το πεδίο για την υποδοχή της εξουσίας που δεν κρέμεται πάνω από τα κεφάλια μας, αλλά βρίσκεται μέσα στον νου και την καρδιά μας, θα οικοδομούμε μια κουλτούρα που ρητά ή υπόρρητα θα μεταβάλλει τη θεώρηση του κόσμου. Που όσο αναγνωρίζει την κατασκευή, θα κατασκευάζει άλλες σημασίες στον ορίζοντα της αυτονομίας. Τα σημάδια αυτής της συνέχειας, της νευρικότητας και της ευαισθησίας της, δρουν, επιτελούν τα κοινωνικά και πολιτικά υποκείμενα που γινόμαστε.