Εξάρχεια reloaded…

"Η ανάπλαση των Εξαρχείων θα ήταν ένα έργο που […] έχοντας ταυτόχρονα την πολιτική βαρύτητα και σημασία, που προσδίδει η υπέρβαση από την κρίση, τα αδιέξοδα, την υποβάθμιση, που μαστίζει το κέντρο και την πολιτική αδυναμία να μην μπορεί να αντιμετωπιστεί μια χούφτα αναρχικών και ναρκομανών, που δρουν στην Πλατεία. Ένα έργο που θα δικαίωνε στην πράξη όποιον το τολμούσε και επιτύγχανε τη μετρατροπή –επαναφορά της γειτονιάς με νέα εξωραϊσμένη μορφή– χαρακτήρα και τη σύγχρονη αποδεκτή λειτουργία.

Θα αποτελούσε ένα πολιτικό μήνυμα με πολλούς αποδέκτες, ένα μοντέλο αντιμετώπισης με πολεοδομικά εργαλεία μιας κοινωνικά μη αποδεκτής κατάστασης.

Το Μάιο του 1985, ο Ευάγγελος Κουλουμπής αποστέλλει στον πρωθυπουργό απόρρητη επιστολή, ζητώντας του την έγκριση για παρέμβαση στα Εξάρχεια.

Μια εβδομάδα αργότερα ο πρωθυπουργός απαντά θετικά –προφορικά– στο αίτημα του Υπουργού, ζητώντας να αρχίσουν άμεσα –το αργότερο εντός δύο-τριών μηνών– τα απαραίτητα έργα και οι παρεμβάσεις." ¹

Δεν υπάρχει τρόπος να γράψεις για την δεκαετία του ’80 μέσα στον περιορισμένο χώρο λίγων αράδων· αναγκαστικά τα πάντα συρρικνώνονται σε μια συνοπτική περιγραφή. Είναι ανάγκη να προσπαθήσουμε όμως, προκειμένου να γίνει κατανοητό το συνολικό κλίμα της εποχής, οι μετασχηματισμοί που έλαβαν χώρα, αλλά και τα πραγματικά και συμβολικά στοιχεία που διακυβεύτηκαν τόσο με την επιχείρηση πολεοδομικής "ανάπλασης" της περιοχής, όσο και με τις αστυνομικές "επιχειρήσεις αρετής".

Η δεκαετία του ’80 είναι μια κομβική περίοδος: μετά από 30 χρόνια καπιταλιστικής συσσώρευσης, υπάρχει πλέον για πρώτη φορά ένα κοινωνικό περίσσευμα που μπορεί να διανεμηθεί, χωρίς να θιγούν σοβαρά τα κεκτημένα της μεγαλοαστικής τάξης. Στο πολιτικό επίπεδο οι πολιτικές αναδιανομής εκφράζονται με την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, αλλά αυτό δεν αρκεί –και τελειώνει γρήγορα, ήδη από το ’83. Οι συσσωρευμένες προσδοκίες όμως (όχι μόνο υλικές, αλλά πολύ συνολικότερες) παραμένουν, μεταλλάσσονται και διεκδικούν ως ένα διάχυτο ρεύμα αμφισβήτησης τον δικό τους χώρο –μια διαδικασία που στον νεολαιίστικο χώρο αποκτά ιδιαίτερη δυναμική. Είναι η περίοδος που η νεολαία βγαίνει στο προσκήνιο.

Ήδη απαιτούνται κάποιες επεξηγήσεις. Η νεανικότητα ως μια διακριτή και πολύ ισχυρή συνιστώσα του κοινωνικού διαποτίζει και ολόκληρη την δεκαετία του ’70. Όμως δεν υπάρχει ως αυτόνομη κοινωνική συνθήκη, αντίθετα βρίσκεται κυρίαρχα ενσωματωμένη στις πολύ ισχυρές πολιτικές ταυτότητες της αριστεράς. Μια πρώτη ρήξη δημιουργείται με τις αυτόνομες φοιτητικές καταλήψεις του ’79, ενώ η άνοδος του ΠΑΣΟΚ καταβροχθίζει μεγάλο μέρος από την φαντασιακή δυναμική της αριστεράς και την αποδυναμώνει. Η αιχμαλωτισμένη νεανικότητα ελευθερώνεται, δημιουργεί τις δικές της ρωγμές με το υπάρχον και ταυτόχρονα έναν απίστευτο πλούτο πολιτικών και κοινωνικών διαδρομών.

Ήδη τα πάντα έ­χουν αλλάξει. Αν η δεκαετία του ’70 ήταν το πρόταγμα μιας επανάστασης, η δεκαετία του ’80 ήταν μια ζωντανή και διαρκώς ανανεούμενη διαδικασία εξέγερσης. Είναι η εποχή που η μαζική κουλτούρα αποικίζεται από ένα σαφώς αντιεξουσιαστικό πρόταγμα –όχι όμως με την έννοια μιας σαφώς ορισμένης πολιτικής ταυτότητας, αλλά ως διάχυτη άρνηση.

Και εδώ οφείλουμε να σταθούμε. Τα Εξάρχεια ως το κεντρικό σημείο αναφοράς στον πόλεμο για το έδαφος που κήρυξε η εξουσία, γίνονται το σημείο εκείνο που οι αυτόνομες νεανικές ταυτότητες συντίθονται για να δημιουργήσουν τον σύγχρονο αντιεξουσιαστικό/ αναρχικό χώρο.²

Η πολεοδομία ως εφαρμοσμένη καταστολή

Flash Back. Αρχές δεκαετίας ’80. Κάτω από τον φιλόδοξο τίτλο Επιχείρηση Πολεοδομική Ανασυγκρότηση, τα χαρακτηριστικά των πόλεων στις οποίες ζούμε σήμερα σχεδιάζονται ήδη από τότε στα σχεδιαστήρια των πολεοδόμων και αρχιτεκτόνων του ΥΠΕΧΩΔΕ (τότε ΥΧΟΠ): δίκτυα αυτοκινητοδρόμων, γραμμές μετρό, αεροδρόμια, βιομηχανικά πάρκα, κτίρια-τοπόσημα, συγκέντρωση των πανεπιστημιακών δραστηριοτήτων σε campus έξω από τα όρια των αστικών κέντρων, άξονες κατανάλωσης, διαχωρισμός των χρήσεων γης. Στα πλαίσια του κεντρικού πολεοδομικού ανασχεδιασμού, τρεις ιδιαίτερες περιοχές της Αθήνας μπαίνουν στο στόχαστρο: Πλάκα, Φωκίωνος Νέγρη, Εξάρχεια. Τί σύμπτωση!: κατά τύχη συμβαίνει να είναι εκείνες ακριβώς οι περιοχές που συγκεντρώνεται η νεολαία της εποχής –η ίδια εκείνη νεολαία που οι εφημερίδες χαρακτήριζαν ως πανκς, καμικάζι, μαλλιάδες. Στις δύο περιπτώσεις, η "ανάπλαση" ολοκληρώνεται, έστω όχι και χωρίς αντιστάσεις. Είναι η ώρα για την επίθεση στην καρδιά του προβλήματος:

"Στην πλάκα, τα bar και τα κέντρα διασκέδασης απομακρύνθηκαν άμεσα και βίαια, αυξήθηκε η υπεραξία της γης, πραγματοποιήθηκαν έργα υποδομής και αισθητικής βελτίωσης των κοινόχρηστων χώρων –πεζοδρομήσεις-διαμορφώσεις–, αναπτύχθηκε πλήθος πολιτιστικών δραστηριοτήτων και η γειτονιά μετατράπηκε σε τουριστικό αξιοθέατο και χώρο υποδοχής κατοικίας υψηλών εισοδημάτων.

Όλα τα παραπάνω οδήγησαν τον Υπουργό ΠΕΧΩΔΕ κ. Ευάγγελο Κουλουμπή να οραματιστεί την μεταφορά της επιτυχίας της Πλάκας στα Εξάρχεια."³

Όσο και αν φαίνεται απίστευτο, η μελετητική ομάδα θέλησε να δώσει την Endlösung,⁴ την τελική λύση, την εξαφάνιση ενός πολιτικού χώρου και ενός κοινωνικού κινήματος με πολεοδομικά εργαλεία. Η προσέγγιση βασιζόταν σε ευρείες πεζοδρομήσεις, την εκτεταμένη απαγόρευση "μη συμβατών" χρήσεων γης,⁵ την τεχνητή αύξηση της υπεραξίας της γης, την μεταμόρφωση όχι μόνο του χαρακτήρα αλλά και του κοινωνικού περιεχομένου της γειτονιάς (ανάμεσα στα άλλα και με την μετατροπή του Πολυτεχνείου σε γιγαντιαίο εκθεσιακό-πολιτιστικό κέντρο).⁶ Αντικειμενικός στόχος η εκδίωξη του φοιτητόκοσμου και της νεολαίας που σύχναζε στην περιοχή και η αντικατάστασή τους με μεσαία-υψηλά εισοδήματα. Έτσι στα σχέδια συμπεριλαμβάνεται αρχικά και η δημιουργία χρυσοχοείων και γκαλερί, (στις οποίες θα πήγαιναν οι τουρίστες μετά την επίσκεψή τους στο Αρχαιολογικό Μουσείο) στην κατεύθυνση της δημιουργίας ενός τουριστικού πόλου.⁷

Οι ψευδαισθήσεις κάποτε τελειώνουν…

Το σχέδιο ήταν φυσικά εξαρχής ανεφάρμοστο, καθώς βασιζόταν σε υποθέσεις εργασίας στις οποίες ο μόνος χαρακτηρισμός που θα μπορούσε επιεικώς να τους δοθεί ήταν αυτός της επιστημονικής φαντασίας:

• Στην σκέψη των τεχνοκρατών επιβλήθηκε μια φανταστική κοινωνική κατασκευή: μια γειτονιά "νοικοκυραίων" που απαιτούσε να "καθαρίσει" η περιοχή από "τα πρεζόνια, τους πανκς, τους αναρχικούς". Όμως οι μόνοι που διαχρονικά ασκούν πίεση προς μια τέτοια κατεύθυνση είναι οι μαγαζάτορες και όχι οι κάτοικοι· ουσιαστικά το ΥΠΕΧΩΔΕ έπεσε θύμα της μυθοπλασίας που και το ίδιο καλλιέργησε μέσω των κατευθυνόμενων δημοσιευμάτων στις εφημερίδες. Στην πραγματικότητα –τότε όπως και τώρα– εκατοντάδες σύντροφοι/ισσες της επαναστατικής αριστεράς και του αντιεξουσιαστικού/αναρχικού χώρου είχαν επιλέξει –σε μια διαδρομή που ήδη μετράει πάνω από τρεις δεκαετίες– ως τόπο κατοικίας τους την ευρύτερη περιοχή των Εξαρχείων/Νεάπολης. Είναι αυτό το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό που δίνει την διάχυτη αίσθηση της κοινότητας και αυτό ακριβώς ήταν το τελικό πεδίο της σύγκρουσης: η επίθεση ενάντια σε μια κοινότητα ανθρώπων ριζωμένων με πολλαπλούς δεσμούς στην γειτονιά.⁸
• Το νέο κοινωνικό υποκείμενο των οικογενειών ανώτερων εισοδημάτων που επιλέχτηκε (επί χάρτου) να κατοικήσει την περιοχή, απλά δεν θα δεχόταν ποτέ να το κάνει. Είναι προφανές ότι οι άνθρωποι που εκπόνησαν την μελέτη δεν έκαναν ποτέ τον κόπο να επισκεφτούν τις πολυκατοικίες των Εξαρχείων –αλλιώς θα διαπίστωναν αμέσως ότι στα μικροσκοπικά ανήλιαγα διαμερίσματα αυτών των κτιρίων δεν θα μπορούσε να ζήσει μια οικογένεια. Τα Εξάρχεια, ακριβώς επειδή βρίσκονται στο κέντρο της Αθήνας, αποτελούν και μια από τις πρώτες περιοχές που ανοικοδομήθηκαν με κτίρια που σήμερα είναι παμπάλαια. Αν κάτι χαρακτηρίζει την περιοχή είναι η πολύ πυκνή δόμηση και αντίστοιχα η χαμηλή ποιότητα κατοικίας.⁹
• Ο διαχωρισμός της πολιτικής ζωής στον κακό λύκο –τους αναρχικούς (ουσιαστικά στην ίδια κατηγορία αναφοράς με τα πρεζόνια)– και στην κοκκινοσκουφίτσα –τον κόσμο της επαναστατικής αριστεράς– είναι χρήσιμος μόνο αν τελικά το πιστέψει η κοκκινοσκουφίτσα.¹⁰ Ανεξαρτητα από τις διακηρύξεις καλών προθέσεων απέναντι στην αριστερά, τα μέτρα αντικειμενικά στόχευαν στην ολική εξαφάνιση των Εξαρχείων ως πόλου πολιτικής ζωής από τον χάρτη. Γι’ αυτό δεν υπήρξε και καμιά συναίνεση στην εφαρμογή τους.
• Φυσικά στην βάση κάθε ήττας της εξουσίας βρίσκεται η ετερονομία, η αντίληψη ότι κάθε εξουσιαστική προσταγή προσλαμβάνεται στο κοινωνικό πεδίο ως θεϊκή εντολή. Οι τεχνοκράτες του ΥΠΕΧΩΔΕ, κλεισμένοι πάντα στον μικρόκοσμο των σχεδιαστηρίων τους, βίωσαν για ένα σύντομο χρονικό διάστημα την ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας. Όταν πλέον ξύπνησαν, την θέση του ονείρου είχε καταλάβει ο εφιάλτης της δολοφονίας ενός 15χρονου.

…and the war began

‑"…άρχισε η μεγαλύτερη σ’ έκταση, για τα Ελληνικά δεδομένα, αστυνομική εκστρατεία, εναντίον των πολιτών της Αθήνας […] "επιχείρηση αρετής" […] με σκοπό την δημιουργία "συνθηκών διασφαλιζουσών το υψηλότερον δυνατόν επίπεδον ασφάλειας, ευνομίας και τάξεως" κατά την επίσημη ανοκοίνωση." ¹¹

Αντίθετα απ’ ότι πιστεύεται,¹² οι "επιχειρήσεις αρετής" δεν ξεκίνησαν τέλη Σεπτέμβρη-αρχές Οκτώβρη του ’84 στα Εξάρχεια, αλλά 8 χρόνια νωρίτερα, την άνοιξη του 1976. Ήταν εκτεταμένες επιχειρήσεις αστυνομικής καταστολής σε όλα τα μεγάλα αστικά κέντρα, παρόμοιες με τις πρόσφατες "επιχειρήσεις πόλις", κατά τις οποίες δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι προσάγονταν χωρίς λόγο. Αν όμως στις πρόσφατες, ο "εσωτερικός εχθρός" ήταν κυρίαρχα οι μετανάστες, στις παλιότερες ήταν αντίστοιχα η νεολαία. Ήταν ουσιαστικά επίδειξη αναίτιας, αδιάκριτης (όσο και σκληρής) αστυνομικής βίας σε μαζικό επίπεδο· στα Εξάρχεια της δεκαετίας του ’80 θα φτάσει στο αποκορύφωμά της με ανελέητο ξύλο, εισβολές σε καφετέριες, ολοκληρωτική αστυνομική κατοχή του χώρου.

"Κρατική τρομοκρατία υπάρχει. Υπάρχει όμως στο βαθμό που το κράτος είναι αναγκαίος θεσμός σε κάποιες φάσεις. Γι’ αυτό πρέπει να είμαστε ρεαλιστές. Να μην αντιμετωπίζουμε με καχυποψία το κράτος." ¹³

Η απάντηση στην αστυνομική καταστολή ξεκινάει από την πρώτη μέρα, αρχικά με πετροπόλεμο. Η έναρξη των επιχειρήσεων πολεοδομικής ανάπλασης, 9 μήνες μετά, θα σημάνει ακόμα μεγαλύτερη ένταση της καταστολής –και φυσικά, ακόμα μεγαλύτερη αντίσταση. Σταδιακά ο αντιεξουσιαστικός/αναρχικός χώρος θα μετατραπεί από πολιτική σε πολεμική κοινότητα·¹⁴ είναι η ιστορία μιας γενιάς: Κάραβελ, η εισβολή των μπάτσων στα γραφεία της Ρήξης, πρώτο και δεύτερο Χημείο, "επιχειρήσεις αρετής" και διαρκής κλεφτοπόλεμος στα Εξάρχεια –μια ιστορία που βιώνει το αποκορύφωμά της με την δολοφονία του Μιχάλη Καλτεζά στις 17 Νοέμβρη ’85.

Για τον πόλεμο και πέρα απ’ αυτόν, για όσα κερδήθηκαν και για εκείνα που χάθηκαν…

Τα παιχνίδια πολέμου ξεκίνησαν ξανά· αυτή την φορά η επιχείρηση ονομάστηκε "Τρίαινα" και σήμερα τα Εξάρχεια φαίνεται να είναι ακόμα μια φορά στο στόχαστρο. Άδικα όμως θα αναζητήσουμε την ορθολογική ανάλυση της εξουσίας, τα σοβαρά στρατηγικά της σχέδια και έναν μεσομακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Δεν υπάρχει καμιά ορθολογικότητα στην στρατηγική της έντασης, στο γεγονός ότι η εξουσία βασίζεται τόσο πολύ στα ΜΑΤ, που πολλαπλασιάζει ταχύτατα τα δυνητικά υποκείμενα του εσωτερικού εχθρού (όπως έκανε με τις επιλογές της απέναντι στις φοιτητικές κινητοποιήσεις), που αντιδρά με τόση βία και για τόσο φτωχά διακυβεύματα. Δεν είναι ένα συμπέρασμα που προκύπτει από την ανάλυση της καταστολής· η ανεπάρκεια του σχεδιασμού, η γύμνια οραμάτων, η απόλυτη επικράτηση μιας πολιτικής διαχείρισης είναι ορατή σε όλα τα επίπεδα. Αναμενόμενο· όταν η εξουσία δεν παράγει πολιτική, παράγει καταστολή. Και το μέλλον έρχεται…

Κλείνοντας όμως αυτό το κείμενο, οφείλουμε να βγάλουμε τα συμπεράσματά μας για το παρελθόν. Αν κάτι αποδείχτηκε με την εμπειρία των Εξαρχείων είναι ότι δεν μπορούν τα μολύβια των πολεοδόμων και τα γκλομπ των μπάτσων να εξαφανίσουν μια ισχυρή φαντασιακή πολιτική κοινότητα, βαθιά ριζωμένη στο έδαφος, προϊόν της ιστορίας και μιας κοινωνικής δυναμικής που απλώνεται σε όλα τα νεώτερα χρόνια. Υπάρχει όμως και κάτι που χάθηκε· μια απώλεια που δεν προήλθε ως αποτέλεσμα της καταστολής, αλλά για το οποίο η καταστολή βοήθησε. Και αυτό ήταν ο δημόσιος χώρος…

Τα Εξάρχεια εκείνου του παρελθόντος 20-30 χρόνια πριν, με την φωτιά αναμένη στο κέντρο της πλατείας και τον κόσμο μαζεμένο γύρω της να πίνει και να συζητάει, ήταν απλά το ακραίο σημείο ενός καθολικά διαφορετικά βιώματος για τον δημόσιο χώρο. Μέχρι και την δεκαετία του ’80, οι δρόμοι και οι πλατείες έσφυζαν από γυμνή ζωή, γειτονιές ολόκληρες με τα τραπεζάκια έξω, τα πιτσιρίκια να παίζουν στον δρόμο και τις πλατείες κατειλημμένες από νεανικές παρέες μέχρι αργά το βράδυ. Ενάντια σ’ αυτές τις τελευταίες ήταν που στρέφονταν οι αστυνομικές επιχειρήσεις καταστολής· το φαντασιακό ενός αστυνομικού κράτους που θεωρούσε κανονικότητα μόνο την υποταγή σε μια γκρίζα ζωή.

Η σημερινή εικόνα, με τις καφετέριες να καταλαμβάνουν κάθε ζωτικό τετραγωνικό μέτρο του δημόσιου χώρου, με την ίδια την εικόνα και την αντίληψη του δημόσιου χώρου και της συνάντησης ως εμπορευματικής ανταλλαγής, είναι πολύ πρόσφατη. Η μεταβολή δεν οφείλεται βέβαια στην αστυνομοκρατία κάποιων δεκαετιών, οι αλλαγές είναι πολύ πιο βαθειές και δομικές και σχετίζονται με τις διαφορετικές φαντασιακές ταυτότητες μέσα από τις οποίες η κοινωνία αναγνωρίζει τον εαυτό της σήμερα. Τα Εξάρχεια εκείνης της μακρινής δεκαετίας του ’80, μπορούν να μείνουν στην μνήμη ως η απόλυτη εκτροπή της πειθαρχημένης κανονικότητας για τον δημόσιο χώρο που θέλει να επιβάλλει η εξουσία. Ως τέτοια, είναι λοιπόν ένα στοίχημα που χάθηκε…

Υπάρχουν όμως και αυτά που κερδήθηκαν, απίστευτα σημαντικά και που ο απόηχός τους διαρκεί μέχρι σήμερα. Και εδώ η επικέντρωση είναι σε μια σημαντική παρενέργεια της καταστολής όλη την περίοδο μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του ’80: καθώς τα Εξάρχεια μεταβάλλονται σε μια διαρκή εμπόλεμη ζώνη, σύντροφοι/ισσες και συλλογικότητες στρέφονται στην δημιουργία των πρώτων στεκιών στις συνοικίες της Αθήνας.¹⁵ Αρχικά, ο χαρακτήρας των πρώτων στεκιών είναι αμιγώς πολιτικός· κατά κάποιο τρόπο μια διαφορετική εκδοχή των πολιτικών γραφείων της αριστεράς. Στη συνέχεια όμως, η ενεργητική εμπλοκή του στεκιού του Ζωγράφου στην αντίσταση ενάντια στην διαπλάτυνση της λεωφόρου Γεωργίου Παπανδρέου, η σύνδεσή του με τους κατοίκους της περιοχής και οι αναμφισβήτητες επιτυχίες εκείνου του κοινωνικού αγώνα για το έδαφος, θα βάλουν για πρώτη φορά τα ζητήματα τοπικής δράσης στην πολιτική ατζέντα του αντιεξουσιαστικού/αναρχικού χώρου. Λίγο αργότερα, θα ξεκινήσουν και οι πρώτες καταλήψεις στέγης. Τα πάντα είναι πλέον διαφορετικά…